Бидэнтэй нэгдэх

Тод индэр

Ц.Цолмонбаатар: Хувь хүний чадварыг танина гэдэг удирдагч хүний хамгийн том мэдрэмж

Огноо:

,

Сэтгүүлч:

"Залуусын цахим хэрэглээ - Шинэ эриний бүтээгчид" онлайн форумаас 23 дугаар сургуулийн үйл ажиллагааг өндөр түвшинд үнэлжээ

Нийслэлийн тэргүүний лаборатори 23-р сургууль нь 1957-1958 онд анхны хичээлийн жилээ 19 бүлэг бүхий 560 гаруй сурагчид, 20 гаруй багштайгаар нээж байжээ. Харин өнөөдөр тус сургууль 3500 гаруй сурагч, 170 шахам багш ажилчинтай, 63 дахь жилтэйгээ золгож байна. Орос, англи, япон, хятад, солонгос, герман хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай 23 дугаар дунд сургуулийн захирал Ц.Цолмонбаатартай сонирхолтой яриа өрнүүллээ.

-Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. 23 дугаар сургуулийнхан нэгэн гайхалтай  систем сургуульдаа нэвтрүүлсэн талаар сонссон юм байна. Зөвхөн танай сургууль дээр хэрэгжиж байгаа MOODLE системийн талаар манай уншигчдад тодорхой ойлголт өгөөч?

-23 дугаар сургууль боловсролын салбарынхаа үр дүнг нийгэмдээ таниулахад ихээхэн үүргийг гүйцэтгэж ирсэн түүхтэй сургууль. 63 дахь жилдээ үйл ажиллагаа явуулж байгаа манай сургуулийг Монголчууд “Орос 23” гэдгээр нь андахгүй. 1989 оноос гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай болж орос, япон, англи, солонгос, хятад хэлүүдийг гүнзгийрүүлэн судалж, 2016 оноос Герман хэлийг шинээр оруулж ирэн өргөжүүлсэн. Үндсэндээ зургаан хэлийг гүнзгийрүүлэн судалж, хоёрдагч хэлээрээ англи хэлийг судалж, хос хэлтэй төгсгөж байгаа цорын ганц сургууль. Монгол улсын 3 дахь ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр, УИХ-ийн гишүүн Ц.Мөнх-Оргил, Т.Аюурсайхан, Ч.Ундрам, гишүүн асан Б.Жаргалсайхан, С.Оюун, Ши.Батбаяр, Ша.Батбаяр, Б.Дэлгэрмаа, Санжаасүрэнгийн Зориг агсан, Төрийн соёрхолт, академич Х.Намсрай, Төрийн хошой шагналт, УГЗ Б.Мөнхдорж, Зууны манлай дуучин Б.Сарантуяа гээд улс төр, соёл урлаг, бизнес эдийн засгийн бүхий л салбарын шилдэгүүд манай сургуулиас төрөн гарсан байдаг. Мөн ГХЯ-нд ажиллаж байсан сайдууд, 23 дугаар сургуулийн төгсөгчид, яаманд ажиллаж байгаа ажилчдынх нь 20 орчим хувь нь манай сургуулийн төгсөгчид байгаа нь сургуулийн үнэ цэнэ, том үнэлгээ юм. Миний хувьд боловсролын байгууллагад 32 жил ажилласнаас 23 дугаар сургуульдаа 2005 оноос хойш ажиллаж байна. Энэ сургуульдаа бага боловсролын, дунд ангийн, ахлах ангийн сургалтын менежер хийж байсан. Захирлаар сонгогдон дөрөв дахь жилдээ ажиллаж байна. Үндсэндээ бол боловсролын салбарын Мерит зарчмыг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүлж байгаа хүн гэж өөрийгөө бодож явдаг. Салбар дотроо, тэр дундаа багшаар ажиллаж байсан хүний хувьд багын багш нарт ямар онцлог шаардагддаг болон хүүхэд, эцэг эхийн хамтын ажиллагаа, цаашилвал дундаас ахлах руу ороход шилжилт яаж явагддаг, боловсролын залгамж холбоонууд гээд үе шаттай ажилласан учраас удирдах ажил хийхэд бэрхшээл бараг байсангүй.

Мэдээлэл технологийн дэвшил дэлхий даяар хурдацтай хөгжиж байгаа энэ цаг үед хүүхдийн хэрэглээ, сонирхол өөр түвшинд очсон байна. Ухаалаг гар утас, таблет, компьютергүйгээр төсөөлөхийн аргагүй нийгэмд амьдарч байгаа хүүхдүүдэд уламжлалт аргаар сургалт зохион байгуулах юм бол хүлээж авахгүй болсон. Хүүхдийн орон зайд тохирсон, тэдний хэрэгцээ сонирхолд тулгуурласан байдлаар сургалтын үйл ажиллагааг зохион байгуулахыг сургуулийн удирдлагууд, багш нараас шаардаж байгаа.

2015 онд сургуулийн дотоод Дата системээрээ дамжуулан багш нараа хөгжүүлэх, тэднийгээ хүүхдүүд, эцэг эхтэй хамтран ажиллах, мэдээлэл судалгааны үйл ажиллагаагаа цэгцлэх, цаашлавал багшийн мэдээлэл технологийн чадварыг сайжруулах зэрэг олон зүйлийг багтаасан ажлуудыг анхлан эхэлж байлаа.

Ай Си Ти групп СЭЗДС дээр дэлхийн хэмжээний Moodle системийг анх туршиж, нэвтрүүлснийхээ дараа дунд сургуульд эхлүүлэх боломж байгаа шүү гэдэг саналыг 23 дугаар сургуульд тавьсан. Түүх ингэж эхэлсэн. Энэ саналыг аваад сургуулийнхаа мэдээлэл технологийн багш нар болон IT  мэргэжилтэн, манай сургуулийн зөвлөх Квон У Сог багшдаа санал болгоод, санаачлагыг цааш нь түгээн дэлгэрүүлэхийн тулд мэргэжлийн үнэ цэнээ гаргаад, монголын дунд сургуульд дэлхийн түвшний томоохон туршилтыг хамтдаа хийе гэж санал тавьсанаар эхэлсэн. Ингээд бид дэлхийн 241 орны дунд сургуульд хэрэгжиж байгаа энэ системийг гардан эхлүүлсэн.  Moodle системийг монголын дунд сургуульд оруулж ирснээс хойш нэрийг нь SOLS 23 /School online Learning system/ гэж өөрчлөн ХЗДХЯ, Оюуны өмчийн газраас албан ёсоор патентаа авсан.

Энэ систем олон давуу талтай. Түүний нэг нь багш нарын бичиг цаасны ачааллыг багасгасан. Хуучин шалгалт авахдаа багш нар тойрч сууж байгаад сэдвээ боловсруулж, анги ангид нь хуваарлина. Авсан шалгалтаа засаад, анализ дүгнэлтээ хийж, шалгалтын үр дүнгээ хамтарч ярилцах зэргээр механикаар үүнд 8 цагийг зарцуулдаг байж. "Moodle" системийг ашигласнаар энэ бүх ажлыг цагийн дотор л хийдэг болсон. Бэлэн програмчилсан энэ системд хөтөлбөр, төлөвлөгөө, хичээл дээр нэмэлтээр өгөх даалгаврууд, хүүхдийн үйл ажиллагааг дүгнэх боломжтой бүх хувилбарыг багш нар бэлтгэж оруулсан байгаа. Нэг удаад 1700 болон түүнээс дээш хүүхдээс онлайнаар шалгалтыг авдаг. Шалгалтын үр дүн чиглэл чиглэлийн мэргэжлийн багш нар луу шууд очно. Хариу үр дүн нь шууд гарна. Ингээд бидний өдөржин суудаг ажлыг ганцхан цагт багтаагаад өгөхөөр багш нарын маань ачаалал багасаж, сул гарсан цаг дээрээ ээлжит хичээлээ илүү сонирхолтойгоор заах бэлтгэлээ хангадаг болсон.

-Яг танай дээр хэрэгжиж байгаа энэ систем бусад өөр сургуулиуд дээр хэрэгжих боломжтой юу?
-УИХ-д Инноваци цахим бодлогын байнгын хороо байгуулагдсан явдалд бид бүхэн маш их баяртай байгаа. Инноваци цахим бодлогын байнгын хорооны дарга, УИХ-ын гишүүн Н.Учрал болон салбар яамны Мэдээлэл технологийн газрын мэргэжилтэнүүдийг урьж хийсэн ажлаа танилцуулсан. “Энэ бол хүүхдүүд, багш нар, эцэг эх, сургуулийн удирдлагын менежментийн талаасаа ч тэр бүх зүйлийг бүрэн төгс шингээж хийсэн, гарцаагүй дунд сургуульд хэрэгжүүлэх боломжтой систем болсон байна. Үүнийг цааш нь түгээх ажлуудыг хийнэ” гээд шууд хүлээн зөвшөөрсөн. Өнгөрсөн оны 10-р сарын 01-нээс БШУЯ-ны  сайдын тушаал гараад, Мэдээлэл технологийн зургаан компанийг сонгон авч, туршилтын үйл ажиллагаа эхлүүлсэн. Нэг сургууль дээр 15 сургууль нийтдээ 90 сургууль дээр гурван сарын хугацаанд хийгдсэн.

Нийслэлийн 8 сургууль, Архангай, Эрдэнэт, Хэнтийн 7 сургууль манайхаас туршлага судалсан. Энэ 15 сургуулийн үр дүн маш сайн болсон. Бүх сургуулиуд иж бүрэн эхнийхээ суурийг тавьсан гэж ойлгож болно. Одоогоор 48300 гаруй хэрэглэгчид манай системийг хэрэглээд явж байна. Гуч гаруй сургууль манай сургуулийн системийг нэвтрүүлэх нь зүйтэй гэж үзээд арваад сургууль эхэлчихсэн явж байгаа. Бодит үр дүн иймэрхүү түвшинд явж байна.

-Гарын 10 хуруунд багатах сайн сургалттай, улсын чанартай ЕБС-иудын нэг бол яахын аргагүй танайх. Бусдыгаа манлайлан цахим систем нэвтрүүлж, үлгэрлэж, зааж сургаж байгаад баяр хүргэе. Хүүхдүүд маань системдээ хэр дасан зохицож байна вэ?

-Баярлалаа. Ямар ч байсан 3-12 дугаар ангийн хүүхдүүд бүгдээрээ нэвтрээд сурчихсан. 1-3 дугаар ангийнхан ч бас өөрсдийнхөө хэмжээнд нэвтэрч байна. Энэ туршилтыг тэр оронд тэгэж туршигдсан байна гэж бараг багшийнхаа урдаас юм ярих хэмжээний, мэдээллийн асар өндөр хурдацтай эрин зуунд амьдарч байгаа хүүхдүүдтэй бид ажиллаж байна. Тийм учраас бид хүүхдүүдээсээ давсан мэдлэгтэй байж, багш нар маань хичээлийн бэлтгэлийг маш сайн хангаж заадаг болсон. Сурах бичгээ гаргаад, он сар өдрөө тавиад, номноосоо хуулаад, үлдсэнийг нь гэртээ, нэмээд тэддүгээр хуудсанд байгааг хийгээрэй гэж хичээл заадаг байсан үе байхгүй болсон. 23 дугаар сургуулийн бүх ангиуд интернэтэд холбогдсон учраас багшийн хувьд 40 минутын ээлжит хичээлийг өндөр түвшинд бэлддэг болсон. Тухайн хичээлийг сонирхолтой болгохын тулд интернэтээс хэрэгтэй мэдээ мэдээллийг татаж, хүүхдүүдэд үзүүлснээр тэдний сонирхолыг татаж, сэдлийг нь өдүүлж, хичээл сургалтыг үр дүнтэй явуулснаар хүүхдэд мэдлэг илүү бат сууж өгч байгаа. Цар тахлын хорио цээрийн үед манай систем өндөр үр дүн өгсөн. Систем дээр теле хичээлүүдийг тавьж өгснөөр теле хичээл гарах үед ямар нэгэн ажилтай, ар гэрийн гачигдалтай байсан зэргээс болж үзэж амжаагүй хүүхэд дараа нь нөхөж үзэн, хичээлээ хийх боломжтой болсон. Системийн хувьд тухайн хичээлүүд болон нэмэлт даалгавруудыг хүүхдүүд  нэвтэрч орж үзсэн байна уу, танилцсан байна уу, эргээд багш руугаа харьцсан эсэхийг шууд хянаж байгаа. 50 хүүхэдтэй анги байлаа гэхэд тэр ангийн 50 хүүхдийн бүгдийнх нь мэдээллийг гаргаж ирнэ. Хүүхэд болгон хүссэн хүсээгүй өөрийнхөө хэмжээнд заавал оролцоно.

Бид ирээдүйн том эрдэмтдийг бэлтгээгүй. Хамгийн гол нь зөв хандлага, зөв төлөвшилтэй, хариуцлагатай, өөрөө өөрсдийгөө аваад явж чадах хүүхдүүдийг бэлтгэхийн төлөө ажиллаж байгаа. Багш болгоныг хүүхдүүдэд сонирхолтой хэлбэрээр, сонирхолтой нэмэлт материалыг систем дээрээ тавьж  уу гүй юу, номноос хуулаад, screen shot хийгээд тавьсан байна уу, үнэхээр бүтээлч, хүүхдүүд багшийнхаа бэлтгэсэн даалгаврыг үзэх гэж систем рүү догдлон орж уу гээд багш болгоныг систем бүрэн хянаж байгаа. Багш сурагчийн оролцоог хянахын зэрэгцээ, эцэг эхийн оролцоог хянана. Эцэг эх, багш сурган хүмүүжүүлэгчийн оролцоотойгоор хүүхэд авах ёстой мэдлэг чадвар, төлөвшлийг авч байгаа. Эцэг эхчүүд сургуулийн үйл ажиллагаа, бодлого шийдвэр, төлөвлөлт, хүүхдэд нь хичээл орж байгаа багш нарын хандлага, өгч байгаа даалгавар нь хүүхдэд тохирч байна уу гүй юу, хичээл хэр сонирхолтой байна гээд бүх зүйлийг хянах боломжоор хангаж, эргэх холбоотой болгосон.

-Цар тахлын улмаас 2020 оны II-р улирлын хичээл огт ороогүй. 2021 оны хичээлийн жилийн I-р улирлын хичээл хагас дутуу ороод хөл хорио болсон. Өнгөрсөн хаврын ЭЕШ-ийн 12-р анги төгсөгчидөөс 23-р сургуулийн сурагчид гайхалтай амжилт үзүүлсэн гэж сонссон. Тэгэхээр танай дээр хэрэгжиж байгаа систем үнэхээр үр дүнтэй юм байна?

-2020 оны хаврын шалгалтаар манайхаас 14 хүүхэд 800 оноо авсан. Энэ нь Moodle систем болон миний хамт олны маань ажлын үр дүн.

Өнгөрсөн намар монголын багш нарын баяраар 2020 оны Чингэлтэй дүүргийн шилдэг цахим сургууль, Шилдэг ногоон байгууламжтой сургууль, Шилдэг цахим контенттой багш, Хүүхдэд ээлтэй сургууль,  Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тэргүүний шилдэг сургууль болсон.

Үүний дараа олон улсын эко хөтөлбөртэй шилдэг сургуулиудад олгодог “Мөнгөн гэрэгэ” шагналын эзэн боллоо. Нийслэлээс ганцхан 23 дугаар сургууль, бусад нь орон нутгийн сургуулиуд байгаа. 

Бидний дараагийн хийсэн том ажил бол дэлхийн номын сангийн КОХА системийг анх удаа монголын дунд сургуульд туршаад явж байна. Энэ хавар, 2021 оны 4-5 сараас төр захиргааны байгууллагуудыг урьж, системийн танилцуулгаа хийхээр төлөвлөсөн. Энэ системийг Moodle буюу SOLS 23 системтэйгээ холбоод хүүхдүүдийг номонд сонирхолтой болгож байна. Орос хэлний ангийн хүүхдүүд ОХУ-ын Үндэсний номын сан руу шууд нэвтрэх боломжтой. Хятад хэлний ангийнхан хятадын Үндэсний номын сан руу шууд нэвтэрч байгаа. Өөрт тохирсон танин мэдэхүйн болон ярианы, сонсголын нэмэлт материалуудыг хүүхдүүд шууд авч байна. Цаашлаад Монголын үндэсний номын сан, хүүхдийн номын өргөөтэй гэрээ байгуулж, хамтран ажиллахаар уулзалтууд хийгээд явж байгаа. Ингэснээр хүүхдүүд сургууль болон гэрээсээ номын сан руу нэвтэрч, онлайнаар ном уншдаг болсон. Систем ямар ном эрэлт хэрэгцээтэй байгааг, орчин цагийн хүүхдүүд ямар ном илүү уншиж байгааг судлаад гаргаж ирнэ. Хараа болон эрүүл мэндийн асуудлаас сэргийлж нарийвчилсан хайлтыг нэвтрүүлсэн.  Тухайлбал мэндлэх хүндлэх ёс заншилтай холбоотой мэдээ хайхад хайлтын систем яг тэр хэсгийг л гаргаж ирнэ. Бидний цаашдын зорилго бол түрүүний хэлсэн танилцуулгаа хийсний дараа хөдөө орон нутгийн сургуулиудын хүүхдүүд нэвтрэх эрх аван систем рүү нэвтрэн, номын фондоос дуртай номоо үзэх бүрэн боломжтой болно. Бас бид Хилийн Чанад дахь Монголчуудын зөвлөлтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан 19 оронд үйл ажиллагаа явуулж байгаа 63 монгол сургуультай хамтран ажиллахаар үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Унаган багаасаа тэнд өссөн төрсөн монгол хүүхдүүд монгол өв соёл, уламжлал, зан заншлаас хоцрогдож байна. Гадаадад байгаа монгол хүүхдүүд 23 дугаар сургуулийн ситем рүү өөрийнхөө кодоор нэвтэрч ороод давхар суралцах боломжтой болно гэсэн үг. Өөрөөр хэлвэл Германд сурч байгаа 9-р ангийн хүүхэд 23 дугаар сургуулийн 9-р ангийн хичээлийг давхар сураад, шалгалтаа онлайнаар өгөөд суурь боловсролын гэрчилгээгээ эндээс дүйцсэн байдлаар авч болох арга замыг судалж, ярианы түвшинд явж байна.

Саяхан Халимагийн их сургуулиас зохион байгуулсан "Залуусын цахим хэрэглээ-Шинэ эриний бүтээгчид" нэртэй онлайн форумд 15 орны 152 сургуулийн төлөөлөгчдийг урьж оролцуулсан томоохон онлайн форум боллоо. Зорилго нь гэвэл орчин үеийн зах зээлд өрсөлдөх мэргэжлийн шинэ боловсон хүчинг бэлтгэх, өндөр зэрэглэлтэй мэргэжилтэн бэлтгэхэд чиглэсэн шинэ шийдэл санааг боловсруулах байлаа. Монголоос 23 дугаар сургууль, СЭЗДС-ийг урилгаар оролцуулсан. 23 дугаар сургуулийн цахим системийн талаархи мэдээллийг ихэд сонирхож, мэдээллээ өгөөч гээд би дунд сургуудиудыг төлөөлж илтгэл тавьсан. Форумаар 23 дугаар сургуулийн үйл ажиллагааг нэлээд өндөр түвшинд үнэллээ.

-Одоогоор 23 дугаар сургуульд хичнээн сурагч сурч байна вэ. Гадаад хэлний сургалттай сургууль харьцангуй цөөн учраас эцэг эхчүүд яаж ийж байгаад хүүхдээ 23 дугаар сургуульд оруулчих юмсан гэж ярьдаг?

-Одоо манай сургуульд 3500 гаруй хүүхэд сурч байна. Гадаад хэлний статустай сургууль үнэхээр байх ёстой юм бол төр бодлогын түвшинд хүрээг нь тэлэх тал дээр анхаарах ёстой. Дүүрэг бүрт нэг нэг гадаад хэлний сургууль байгуулаад , тэр сургууль нь 23 дугаар сургууль шиг хөтөлбөр, агуулга, багшлах боловсон хүчний чадвар хэрэглэгдэхүүн, орчин нөхцөл бүх юм нь хангагдчихсан түвшинд байж гэмээнэ үр дүн гарна. Нийгмийн эрэлт хэрэгцээ асар их байна. Хүн бүр л хүүхдээ багаас нь сайн сургуульд өгөөд, сайн багшаар сууриа тавиад, сайн хүн болгочихьё гэдэг хүсэл хүн бүрт  л байдаг. Би анги дүүргэлт 69 хүүхэдтэй сургуулийг авсан. Өнгөрсөн жилээс 40-45 дотор анги дүүргэлтийг барьж чадсан. Гадаад хэлний сургуулийн под группийн стандарт 20 хүүхэд байдаг. Хөгжлийн бэрхшээлтэй, амьдралын түвшин доогуур ч хүүхдүүд нь чадвартай, хүсэлт тавьсан ганц нэг хүүхдийг сургуульдаа авдаг. “Би өөрөө ийм ч миний хүүхэд эрүүл саруул. Хүүхдээ гайгүй боловсролтой болгох гэсэн юм” гээд хүүхдийнхээ төлөө гэсэн ээж аавын сэтгэлийг, урам зоригийг дэмжиж нэг ч гэсэн хүүхдийн ирээдүйд туслахыг зорьдог.

-Багш ажилчид тань танд их ам сайтай юм билээ. Дотроо хагарал ихтэй, нэг нэгнийгээ муулсан, захирлаа дээш нь матсан сургуулиуд зөндөө байдаг?

-Бидний хамгийн чухал зүйл бол байгууллагын дотоод эв нэгдэл. Би багш ажилчдаа байнга сонсдог. Багшлах боловсон хүчин, ажилтан албан хаагчдаа сонсоно гэдэг бол хамгийн чухал зүйл. Тухайн заах аргын нэгдэл сургалтын ажлыг зохион байгуулахад бэрхшээлтэй бөгөөд хэрэгцээтэй зүйл юу байгаа юм бэ, ном сурах бичиг хэрэглэгдэхүүн, хүүхдээс, эцэг эхээс шатгаалж байна уу, багш нар сургалтын үйл ажиллагаа явуулахад сургуулийн зүгээс ямар дэмжлэг хэрэгтэй байна вэ гэх зэргээр сонсдог. Цаашлаад сургууль дээр хүүхэд хамгаалал, хөгжлийн чиглэл дээр ямар ажил зохион байгуулвал болмоор байна гэдэг саналуудыг нь аваад нэгтгэдэг. Хүүхдүүд маань цахим дээрэлхэлт, цахим гадуурхалтанд өртөж байна. Сошиал ертөнц хүмүүсийг ажил үйлчилгээ, мэдээ мэдээлээр хангах тал дээр зөв ашиглавал давуу тал асар ихтэй. Харамсалтай нь сөрөг мэдээлэл их байна. Ийм цаг үед хүүхдүүдийг мэдээллийн зөв зохистойг нь өөртөө шингээн, хортой хөнөөлтэйгээс нь  ангижрах, урьдчилан сэргийлэх ажлуудыг сургууль дээр хийхийг багш нартаа зөвлөдөг. Хүүхэд хамгааллын чиглэлээр сургалтын үйл ажиллагаа, дугуйлан секц гэх мэтчилэн хүүхдийн сонирхол хэрэгцээн дээр нь тулгуурласан ажлуудыг нэлээд хийж байна. Анги дүүргэлтийг 40-45 хүүхдэд барьж өгснөөрөө үдээс хойш үндсэн сургуульд 10 бүлэг орж, 30 гаруй анги сул болж өгсөн нь хичээлээс гадуурх сонгон, секц дугуйлангуудаа хуваарийн дагуу хийгээд, үндсэндээ ажлын 5 өдөр хүүхэд өөрийнхөө сонирхсон чиглэлээр сурах боломжоор хангаж өгч байгаа юм. Ингэснээрээ амралтын өдрүүдээр багш нар, хүүхдүүд, эцэг эхчүүд бүгдээрээ сайхан амрах нөхцлийг бүрдүүлж өгсөн. Өмнө нь ажлын өдөр, амралтын өдөр нь ялгарахаа байж, хагас бүтэн сайнд эцэг эх нь хүүхдээ сонгон секцэнд зөөгөөд хүүхэд ч амрахгүй, эцэг эх, багш нь ч амарч чадахгүй байсан.

Эцэг эх гэснээс энд нэг зүйлийг зориуд онцлон хэлмээр байна. Эцэг эхчүүд их залуужсанаас хүүхэдтэйгээ ажиллах арга зүй, гэр бүл, үр хүүхэддээ цагаа зориулах, хүүхдээ сонсдог, хүндэтгэдэг, харилцаа хандлагын хувьд хамтарч ажиллах тал дээр мэдлэг дутуу байна. Өнгөрсөн намар бид 1-12 дугаар ангийн бүх эцэг эхчүүдтэй уулзсан. 3000 гаруй эцэг эхчүүдтэй уулзаж, хүүхэдтэйгээ яаж ажиллах, сургуулийн дүрэм журмыг яаж биелүүлэх, эцэг эхийн үүрэг оролцоо болон Moodle системийн ойлголтуудыг өгсөн.

-Багш нар цалин бага учраас нийгмийн асуудал ихтэй байдаг. Ялангуяа бага ангийн багш нар маш хүнд нөхцөлд ажилладаг. Анги дүүргэлт 50-60 хүүхэдтэй. 23 дугаар сургуулийн хувьд багш нартаа нийгмийн асуудал талд нь яаж анхаарч байна вэ?

-Багшийг ажлын байран дээр хөгжүүлэх ажил сургууль бүр дээр харилцан адилгүй явагддаг. Бодит байдал дээр багш нар маань ажлын байран дээрээ хөгжих боломж байна уу? Үгүй шүү дээ. Үдээс өмнө хуваарийнхаа дагуу хичээлээ заана, үндсэн багшийн үүрэг даалгавар, судалгаа шинжилгээ, дээрээс өгч байгаа бичиг цаасны ард гарах гээд тэр багш хөгжиж чадахгүй байна. Сургууль сургуулийн онцлогоос шалтгаалаад заах аргын нэгдэл, секцийн хуваариуд хийх, тэрүүгээрээ дамжуулж хөтөлбөрийн шинэчлэл болон цаг үеийн багшийн хөгжилтэй холбоотой юмнууд нь явагдаж байгаа боловч нийтэд хамарсан цаг нь маш бага байгаа. Бид Moodle системээрээ багш яаж хөгжих, хаанаас юуг судлах, бие биеэсээ яаж суралцах, өгөгдсөн үүрэг даалгавар дээр бусад багш нар дээр ямар баяжилт хийснийг харах боломжтой. Манай багш нарын 80 орчим хувь нь залуу боловсон хүчнүүд байна. Залуу багш нар маань мэдээлэл технологи болон гадаад хэлний түвшин мундаг байгаа боловчиг арга зүйн хувьд, хүүхэд эцэг эхтэй хамтран ажиллах тал дээр учир дутагдалтай байгаа учраас тэднийг хөгжүүлэхийн тулд систем дээрээ тусгай контентуудыг үүсгэсэн. Үүгээр дамжуулан бусдаасаа суралцаж байна. Манай багш нар ажлын 8 цаг энэ сургууль дээрээ байх шаардлагагүй. Үдээс өмнө хичээлээ заасан бол бусад цагт нь сонгосон хүүхдүүддээ дугуйлан секц хичээллүүлэх, эсвэл гэрээсээ болон интернэттэй орчноос ажлаа хийж болно. Өнөөдөр миний өгсөн мэдлэгийг хүүхдүүд ямар байдалтай хүлээж авч вэ гэдгийг чөлөөт цагаараа хараад, дүгнэлтээ хийгээд, шинэчлэн сайжруулан, баяжуулж чадаж байвал багш хөгжиж байна гэсэн үг. Лекц тавиад, сонсгол сонсоод, том хуралд сууснаар багш хөгжөөд байдаггүй.

-Ингэхэд та яг ямар мэргэжлийн багш вэ. Хэдэн онд хаана сургууль төгсөв?

-Би Архангайн багшийн сургуулийг бага ангийн багшаар төгссөн, одоо 32 дахь жилдээ боловсролын байгууллагад ажиллаж байна. 1995 онд хөрвөхөөр МУБИС-ийн багшийн коллежийг математикийн багш мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд Дундговь аймгийн Цагаандэлгэр, Баянжаргалан суманд багшилж байгаад, 1996 онд Улаанбаатарт шилжин ирээд “Ирээдүй цогцолбор” буюу 80 дугаар сургуульд орж байлаа. Намайг жинхэнэ багш болгож, их зүйлийг зааж зөвлөсөн хүн бол “Ирээдүй цогцолбор” 80 дугаар сургуулийн захирал байсан Монгол улсын гавьяат багш Б.Сурмаажав гэж хүн бий. Одоо гавьяаныхаа амралтанд сууж байгаа.

"Ирээдүй цогцолбор"-т байхдаа би дүүрэг цогцолбор сургуулиудын болон нийслэлийн багш нарын ур чадварын уралдаануудын аварга болж байсан сайхан түүх бий.

-Сүүлчийн асуултыг танд нээлттэй үлдээе?

-Би өөрөө багын багш учраас яагаад ч юм бэ хүүхдэд маш их хайртай. Хүүхэд гэдэг аугаа ертөнц. Буруу юм хийсэн байсан ч хүүхдийг яаж зөв өнцгөөс нь харж ойлгуулах вэ л гэж боддог. Ёстой л хүүхдийн цовоо цолгин дуунд ядарсанаа мартах юм. Хүүхэд бол амьд ертөнц. Цэцэг шиг хайрлах ёстой. Цэцэг ямар гоё өнгө алаглан ургаж, гайхалтай мэдрэмж,баяр баяслыг өгдөг билээ дээ. Хийж байгаа үйлдэл, хэлж байгаа үг, гэнэн томоогүй зан, шинээр сэтгэж санаа хэлж байгаа эд нар үнэхээр агуу. Ийм л орчинд байгаа учраас сэтгэл санаа тайван, хийж бүтээхийн оргилуун хүсэл үргэлж намайг хурцалж, шинэ бүхэнтэй учруулж байдаг юм даа. Ийм гоё ертөнцөд ажиллаж байгаа азтай хүн гэж өөрийгөө боддог.

Эх сурвалж: Өдрийн сонин

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулийн санал хураалт дуусах хүртэл сайтын сэтгэгдэл бичих талбарыг түр хаасан тул хүлцэл өчье. TODOTGOL.MN сайтын редакц

Тод индэр

Э.Цэнд-Аюуш: Соёлын салбарын залуучууд яамныхаа бодлого, үйл ажиллагаанд саналаа хүргүүлэх боломж бүрдлээ

Огноо:

,

Залуучуудын хөгжлийг дэмжих тухай хуулийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхий сайд Залуучуудын хөгжлийн үндэснийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнээ өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард шинэчилж, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөгөө батлаад байгаа билээ.

Залуучуудын хөгжлийн үндэсний зөвлөлийн төлөвлөгөөний дагуу яам бүрт залуучуудын хөгжлийн зөвлөлийг байгуулаад байгаа юм. Энэ удаад Соёлын яамны залуучуудын зөвлөлийн үйл ажиллагааны талаар тус яамны шинжээч, Залуучуудын хөгжлийн зөвлөлийн дарга Э.Цэнд-Аюуштай ярилцлаа.

-Соёлын салбарын залуучуудын хөгжлийн зөвлөлийн тухайд ямар асуудлыг голчилж, зорьж байна? Бүтэц бүрэлдэхүүний тухайд?

-Юуны өмнө эрхэм уншигчиддаа энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Соёлын сайдын А/85 дугаар тушаалаар яамны Залуучуудын хөгжлийн зөвлөл нийт 18 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулагдсан. Энэ зөвлөл маань соёлын салбарын залуучуудын хөгжлийн алсын харааг тодорхойлох, оролцоог нэмэгдүүлэх, санаачилгыг дэмжих зорилготой. Түүнээс гадна соёлын салбарын хууль эрх зүйн болон бодлогын баримт бичгүүдийн хэрэгжилтэд салбарын залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэх, санал, дүгнэлтийг тусгахыг чухалчилж байгаа. Бүтэц бүрэлдэхүүний тухайд соёл, урлагийн төрөл чиглэл бүрт буюу дууны урлаг, бүжгийн урлаг, хөгжмийн урлаг, соёл, урлагийн менежер, судлаач гэх мэт 16 зөвлөлийг байгуулна. Түүнчлэн Соёлын яамны харьяа 23 байгууллага, мөн бүх аймаг, нийслэл, сум, дүүрэгт салбарын залуучуудын хөгжлийн зөвлөл байгуулах төлөвлөгөө гаргаад ажиллаж байна. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн соёлын салбарын залуучуудын хөгжлийн зөвлөлд тухайн орон нутгийн харьяа соёл, урлагийн байгууллагуудын үндсэн ажилтан залуучууд болон хамтран ажилладаг салбарын төрийн бус байгууллагуудын гишүүд, аж ахуй нэгжүүдийн ажилтан, уран бүтээлчид, соёлын биет бус өвийн өвлөн уламжлагчид, ардын авьяастнуудын төлөөлөл бүхий 25 хүртэлх тэргүүлэгч гишүүнтэй сайн дурын зөвлөл байгуулагдана. Мөн яамны харьяа 23 байгууллагад 11 хүртэлх тэргүүлэгч гишүүнтэй зөвлөлүүд байгуулагдана. Соёлын салбарын залуучуудын хөгжлийн зөвлөлүүд байгуулагдсанаар салбарын залуучуудын нийгмийн асуудлын суурь судалгаанууд хийгдэж, шийдвэрлэх арга зам, бодлого, төлөвлөгөө нь тодорхой болох юм. Мөн салбарын хууль эрх зүйн болон бодлогын баримт бичгүүдийн хэрэгжилтэд залуучуудын оролцоог тодорхойлох ач холбогдолтой. Аливаа салбаруудад залуучуудын оролцоо хангалтгүй байна, тааруухан байна гэж яригддаг. Тийм учраас салбарын залуучууд яамныхаа бодлого, үйл ажиллагаанд саналаа хүргүүлэх боломж бүрдэж байгаа юм.

-Соёлын яамны дэргэд одоогоор хэдэн салбар зөвлөл байгуулагдаад байна вэ?

-Өнөөдрийн байдлаар аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн соёлын салбарын залуучуудын хөгжлийн зөвлөлүүд байгуулагдаад явж байна. Мөн яамны харьяа байгууллагуудын зөвлөлүүд байгуулагдсан байгаа. Түүнчлэн соёл, урлагийн төрөл чиглэл бүрт байгуулагдах зөвлөлүүдээс Соёл, урлагийн менежер залуучууд, Соёл, урлаг судлаач залуучууд, Бүжгийн урлагийн залуучууд, Дүрслэх урлагийн залуучууд гэсэн дөрвөн зөвлөл байгуулагдсан байна. Цаашид дуу, хөгжим, тайз дэлгэц гээд зөвлөлүүд маань байгуулагдаад явах төлөвлөгөөтэй байгаа.

-Залуучуудын хөгжлийн зөвлөлүүд байгуулагдаад явж байна гэлээ. Энэ зөвлөлүүдийн хийж хэрэгжүүлсэн ажил, түүний үр дүнг хэрхэн дүгнэх юм бол? Хэр хугацаанд үр дүн гарна гэж харж байгаа вэ?

-Зөвлөл болоод гарч байгаа залуучуудтайгаа хэд хэдэн зарчмын зүйл дээр санал солилцож байгаа. Нэгдүгээрт тухайн онд хийж хэрэгжүүлэх ажлын төлөвлөгөө гаргахын зэрэгцээ суурь судалгаануудаа гаргаж эхэлмээр байна. Цаашлаад 2050 он хүртэл салбараа хөгжүүлэх төлөвлөгөөгөө гаргах. Жишээ нь олон улсын фестиваль арга хэмжээнүүдэд манай залуучууд очиж оролцдог. Тэгвэл эсрэгээрээ олон улсын залуучууд манай улсын фестивальд ирж оролцдог тийм наадамтай болж болох уу, сонгодог урлаг, дүрслэх урлаг, сийлбэрийн урлаг гээд бид бренд болсон олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн A, B, зэрэглэлийн наадам, фестивалиудтай болж болох уу гэх мэт олон ажлууд байна. Энэ бол зөвхөн үйл ажиллагааны санаа. Тэгвэл хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтын хувьд залуучуудын соёлын ордонтой болох, соёлын салбарын залуучуудыг орон сууцжуулах асуудлууд байна. Энд нэг зүйлийг онцлон хэлэхэд, бусад салбарын залуучууд өглөө 9 цагт ажлаа эхлээд 18 цагт тардаг бол манай салбарын залуучуудын тоглолт, арга хэмжээ нь орой 19 цагаас эхэлж 22.00 цагт дуусдаг байх жишээтэй. Энэ хугацаанд үр хүүхдээ харах, хичээл сургуулиас нь авах зэрэг олон асуудлууд гардаг. Эдгээр асуудлуудаа нарийвчлан судалж, шийдвэрлэх арга замыг хамтдаа тодорхойлж, яамандаа уламжилж, шийдвэрлүүлэх нь чухал юм.

-Зөвлөлүүд сайн дурынх гэлээ. Тэгэхээр соёлын салбарт ажиллаж байгаа бүх залуучуудад нээлттэй гэж ойлгох уу. Ямар нэг шалгуур, шаардлага байхгүй юу?

-Онцолсон шалгуур байхгүй ээ, 18-39 нас гэж одоогоор заасан байгаа. Залуучуудын насны хязгаар харьцангуй учраас 40 байна уу 42 байна уу залуучуудын зөвлөлд ороод залуустайгаа хамтраад явна гэсэн хүмүүст нээлттэй гэсэн санаа. Сүүлийн 21 хоногийн хугацаанд 16 төрлийн зөвлөлд одоогоор 1200 гаруй соёлын салбарын залуучууд бүртгүүлсэн байна. Тэгэхээр манай салбарын залуучуудын нийгмийн идэвх бол өндөр харагдаж байгаа юм. Нөгөө талаас соёлын салбарын залуучуудад тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх тал дээр яамны бүхий л удирдлагууд буюу Сайд, Дэд сайд, Төрийн нарийн бичгийн дарга нар дэмжиж ажиллаж байгаа. Ингэж залуучуудын санал санаачлагыг дэмжиж байгаа нь бидэнд урам зориг өгч байна.

-Яг соёлын салбарт хэдэн мянга орчим залуучууд ажиллаж байна. Тийм тооцоо судалгаа гаргасан уу?

-Нийт соёлын салбарын төрийн албан хаагчид 7300 гаруй байгаа. Хувийн хэвшилд мөн адил олон мянган соёлын ажилтан, уран бүтээлчид ажиллаж байдаг. Бидний хувьд нийт залуучуудын хөгжлийн зөвлөлүүд байгуулагдахад 4000 гаруй залуучуудыг тэргүүлэгчдээр бүртгэж хамтран ажиллана гэж үзэж байгаа. Тухайн залуучуудтайгаа хамтран цалингийн дундаж хэмжээ, орон сууцны хүртээмжийн асуудал, залууст олдож байгаа боломжууд ямар байна, хаана хүндрэл байна, ур чадварын хувьд аль түвшинд байна гэдэг бодит тоо, мэдээлэлтэй болж байж, тус тоон дээрээ ажиллахаар төлөвлөж байна.

-Залуучуудын зөвлөл энэ онд ямар ямар ажил хийхээр төлөвлөөд байгаа вэ?

-Энэ жилийн нэг онцлог нь Монгол Улсад залуучуудын байгууллага үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож байгаа. Энэ ойд зориулаад салбарын залуучуудтайгаа хамтраад нийгэмд нөлөөлсөн, соён гэгээрүүлэх чиглэлийн олон ажлуудыг зохион байгуулахаар төлөвлөөд байгаа. Мөн Монгол Улсын Соёлын сайдын ивээл дор салбарын 4000 залуучуудын “Соёлын салбарын залуучуудын хөгжлийн алсын хараа” цахим чуулган зохион байгуулах зэрэг олон ажлуудыг төлөвлөөд байна.

-Ярилцсанд баярлалаа. Цаашдын ажилд нь амжилт хүсье.

-Танд болон танай хамт олонд талархал илэрхийлье. Залуучууд бидний үйл хэргийг уншигч олонд таниулж өгч байгаад баярлалаа. Энэ дашрамд соёлын салбарын залуучуудаа хөгжлийн зөвлөлдөө орж ажиллаад салбарынхаа хөгжлийн төлөө хамтран зүтгэхийг хүсье.

-Ярилцсанд баярлалаа. 

Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Л.Ариунтуяа: Манай ажилчид бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ ус соруулж, үерийн усанд эвдэгдсэн далан сувгийг засварлаж байна

Огноо:

,

-Үерийн  барилга, байгууламж  дотор аж ахуйн нэгжүүд барилга барьж, айлууд бууж байна-

Геодези, усны барилга, байгууламжийн газар нь Улаанбаатар хотын үерийн далан суваг, мөн авто замын  борооны ус зайлуулах шугам, сүлжээг хариуцан ажилладаг. Нийслэлийн хэмжээнд  нийт 153 км далан суваг, 163 км  авто замын борооны ус зайлуулах  шугам бий. Геодези, усны барилга, байгууламжийн газар ОНӨААТҮГ-ын дарга Л.Ариунтуяатай ярилцлаа.

-Өнгөрсөн долоо хоногт нийслэлд болсон үерийн нөхцөлд танай байгууллага хэрхэн ажиллав. Хүн хүч, тоног төхөөрөмж хэр хүрэлцээтэй байна вэ?

-Зургадугаар сарын 6, 7-нд  орсон цас, борооны улмаас хот маань үерийн эрсдэлтэй нөхцөл байдалд орсон. Манай байгууллагын ажилчид үерийн эрсдэлтэй нөхцөл үүссэн цагаас эхлээд өнөөдрийг хүртэл ус сорох, үерийн эрсдэлд өртсөн далан сувгийг сэргээх  ажлуудыг хийж гүйцэтгэж байгаа. Улаанбаатар хотын  хэмжээнд Дунд гол, Сэлбэ голын усны түвшин нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор үүссэн үерийн эрсдэлтэй нөхцөлд манай байгууллагаас гадна Нийслэлийн Онцгой байдлын газар, Орон сууц, нийтийн аж ахуйн удирдах газар, Нийслэлийн Авто замын хөгжлийн газар,  Захирагчийн ажлын алба зэрэг холбогдох байгууллагууд хамтран ажиллаж байна. Гэсэн хэдий ч хүн хүч хүрэлцэхгүй байгаа. Манай байгууллага уг нь 37 техник, тоног төхөөрөмжтэй гэж явдаг боловч дийлэнх нь эвдрэл, гэмтэлтэй. Тодруулбал,  бүрэн  хүчин чадлаар ажиллаж байгаа 16 техник, тоног төхөөрөмж байна. Техник, тоног төхөөрөмжийн эвдрэл, гэмтлийн шалтгаан нь олон жилийн насжилттай холбоотой. Сая үүссэн  үерийн  нөхцөл байдалд Улаанбаатар хотод байдаг бүх л  ус соруулах машин очиж ажилласан. Гэхдээ л хүч хүрэхгүй, техникийн дутагдалд орлоо.

-Үерийн далан сувгийг хааж, боох зэргээр барилга барьдаг. Үүнээс болж үерийн эрсдэлтэй нөхцөл байдал үүсэж байгаа юу?

-Улаанбаатар хотод барилга их баригдаж, шинэ суурьшлын бүсүүд бий болж байна. Бид үерт автсан бүх газраар явж, үзлэг, шалгалт хийсэн. Гэтэл үерийн  барилга, байгууламж  дотор аж ахуйн нэгжүүд барилга барьж, айлууд бууж байна. Энэ нь Улаанбаатар хот үерийн аюулд өртөх нөхцөлийг бий болгож байгаа юм.  

-Геодези, усны барилга, байгууламжийн газрын зүгээс энэ жил ямар ажлууд хийхээр төлөвлөөд байна вэ?

-Манайх жил бүр дөрөвдүгээр сарын 15-наас  бүх далан болон авто замын шугам, сүлжээгээ цэвэрлэж  эхэлдэг. Энэ жил уг цэвэрлэгээгээ гуравдугаар сарын 15-наас эхлүүлсэн. Зөвхөн авто замын шугам, сүлжээний ажил л гэхэд 80 хувьтай явж байна. Тус цэвэрлэгээний ажлыг яаралтай хийснээр зам дээр тогтох ус багассан. Цэвэрлэгээний ажлыг бүтэн жилийн турш тогтмол хийдэг. Энэ жилийн хувьд 63 байршил дээр далангийн болон авто замын цэвэрлэгээний ажлыг хийхээр төлөвлөөд, ажиллаж байна. Үерийн барилга, байгууламжийг цэвэрлэснээр  үерийн эрсдэлээс хамгаалах, иргэдэд эрүүл, аюулгүй, цэвэр орчинд амьдрах нөхцөл боломжийг олгож байгаа юм. Мөн энэ жилийн хувьд манайх дөрвөн том бүтээн байгуулалтын ажил хийхээр төлөвлөсөн. Тодруулбал, зуслангийн бүс буюу Долоон буудал орчимд маш их ус тунадаг. Тэгвэл үүнийг янзлахаар манайхан бүх бэлтгэл ажлаа хангаад, энэ долоо хоногоос ажлаа эхлүүлэх гэж байна. Баянбүрдийн тойрогт мөн их ус тунадаг. Өөрөөр хэлбэл, Дэнжийн мянгаас бохир ус ирж, Баянбүрдийн тойрог дээр хуримтлагддаг. Үүн дээр мөн манай байгууллага маш том бүтээн байгуулалтын ажлууд хийж байгаа. Түүнчлэн Гэгээнтэн цогцолбор буюу Гандийн гудамжны ус зайлуулах хоолойг хийнэ. Тус дөрвөн байршлын ус зайлуулах хоолой, шугамыг хийснээр Улаанбаатар хотын төвийн дүүргүүдийн усанд автах  эрсдэл багасна гэж үзэж байгаа.

-Борооны ус, үерийн ус соруулах, бохирдлыг цэвэрлэх гээд та бүхэн хүнд нөхцөлд ажилладаг юм билээ?

-Манайх 141 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Ажилчид маань маш хүнд нөхцөлд ажилладаг. Иргэд үерийн далан руу  хог, угаадас гээд хамаг л муухай зүйлсээ хаяна. Өвөлдөө тэдгээр нь барьцалдаад хөлдчихдөг. Дулаан орохоор манай ажилчид тэдгээрийг нь цэвэрлэдэг. Хаврын цэвэрлэгээ гэж бий.  Авто зам тавихын тулд үерийн ус зайлуулах том том хоолойнууд тавьдаг. Гэтэл айлуудын угаадас, хогууд хавар гэхэд дүүрчихсэн байдаг.  Үүнийг цэвэрлэснээр үерийн далан, барилга, байгууламжууд нь чөлөөтэй усаа нэвтрүүлэх боломжтой болдог.

-Тоног төхөөрөмж, машин техникийг нэмэгдүүлэхэд хэрхэн анхаарч ажиллаж байна вэ?

-Геодези, усны барилга, байгууламжийн газарт ус соруулах гурван машин л байдаг.  Тэдгээрийн хоёр нь жижиг, нэг нь том машин. Тиймээс Улаанбаатар хотын хэмжээнд ус сорох машины хангалт маш муу байгаа юм. Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Д.Сумъяабазар газар дээр нь ирж, нөхцөл байдалтай танилцсан.  Машин, техникийг нэмэгдүүлэхэд анхаарна гэсэн.  

-Иргэд, олон нийтэд хандаж юу гэж хэлэх вэ?

-Голын ай сав газар болоод хөрсний устай газар битгий буугаарай.  Энэ бол амь нас, эд хөрөнгөө алдах эрсдэлийг бий болгохоос гадна эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах нөхцөл боломжоо хязгаарлаж байгаа явдал юм. Байгалийн хүчин зүйлд хүн бүр хүчин мөхөстдөг юм шүү. Тиймээс иргэд өөрсдөө хаана, хэрхэн яаж аж төрөх вэ гэдгээ маш сайн судалж, тооцож, суурьших хэрэгтэй.

НЗДТГ-ЫН ХЭВЛЭЛ МЭДЭЭЛЭЛТЭЙ ХАРИЛЦАХ ХЭЛТЭС

Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Хийн хоолойн төсөл хоёр улсын харилцаа, гурван талын хамтын ажиллагааны томоохон бүтээн байгуулалт болно

Огноо:

,

Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг саяхан ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд С.В.Лавровын урилгаар тус улсад айлчлал хийгээд ирсэн. Энэ талаарх  ярилцлагыг ГХЯ-ын сайтад нийтлэгдсэнээр та бүхэнд бүрэн эхээр нь хүргэж байна.

Та саяхан ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд С.В.Лавровын урилгаар тус улсад айлчиллаа. Айлчлалын талаар Монгол, Оросын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлээр нэлээд их мэдээ, нийтлэл гарлаа. Амжилттай сайн айлчлал болсон гэдэг дээр бүх хүний санал нэгдэж байх шиг байна. С.Лавров сайдтай хийсэн энэ удаагийн хэлэлцээ ямар онцлогтой болсон бэ?

-Миний бие ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд С.В.Лавровын урилгаар ОХУ-д айлчлаад ирлээ. Айлчлал амжилттай болсон гэдэгтэй санал нийлж байна. Ер нь аливаа гадаад айлчлалыг маш нарийн няхуур бэлтгэдэг. Гадаад харилцааны сайдын айлчлал бусад салбарын сайдуудын айлчлалаас өөр онцлогтой. Учир нь бүх салбарын хамтын ажиллагаанаас гадна Монгол Улсын гадаад бодлого, аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлуудыг хэлэлцдэг. Энэ утгаараа айлчлалын бэлтгэлийг хангахдаа бид холбогдох бүх яам, байгууллагуудаас санал авч, олон талын судалгаанд үндэслэж, олон чиглэлийн асуудлаар өөрсдийнхөө байр суурийг нэгтгэн нягталсан.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр, олон нийтийн сүлжээгээр айлчлалын талаар мэдээ их гарсан. Манай иргэд энэхүү айлчлалд ингэж анхаарал хандуулж байгаа нь Монгол, Оросын харилцаа монголчууд бидний хувьд чухал байдгийн нэгэн жишээ гэж бодож байна.

Энэ удаа ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавровтой хэлэлцээ хийхдээ Монгол, Оросын иж бүрэн түншлэлийн харилцааг улам бүр гүнзгийрүүлэх боломжийн талаар ярилцсаны дотор олон жил ярилцсан ч эцэслэн шийдэж чадаагүй байгаа  зарим ужиг асуудлыг шийдвэрлэх арга замын талаар санал солилцож, манай талын байр суурийг оросын талд илүү тодорхой тайлбарласан. Цаашид дээд, өндөр түвшинд хэрэгжүүлэх айлчлалууд, төрийн тэргүүн нарын уулзалтын талаар тодорхой ойлголцолд хүрч, дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ойн арга хэмжээнүүдийг оны үлдсэн хугацаанд төлөвлөгөөний дагуу хэрэгжүүлэхээр тохиролцсон.  Гадаад харилцааны яамны төлөвлөж зохицуулдаг гол ажлын нэг нь дээд түвшний айлчлалын ерөнхий товыг тохирч, бэлтгэлийг хангах явдал байдаг. С.Лавров сайдтай хоёр талын хамтын ажиллагаанаас гадна бүс нутаг, олон талт хамтын ажиллагааны асуудлаар мөн санал солилцсон.

Би түүнчлэн ОХУ-ын Ерөнхий­лөгчийн туслах И.Е.Левитин, ОХУ-ын Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөлийн орлогч дарга К.И.Косачёв, ОХУ-ын Засгийн газрын орлогч дарга, В.В.Абрамченко нартай болон бизнесийн төлөөлөлтэй уулзаж, хоёр талын улс төр, худалдаа, эдийн засаг, соёл, боловсрол, гурван талын хамтын ажиллагаа зэрэг өргөн хүрээний асуудлыг ярилцсан.

Айлчлалыг хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ойн хүрээнд хэрэгжүүлсэн тул ёслол хүндэтгэл, соёлын арга хэмжээ харьцангуй олон байснаараа онцлог байлаа. Тухайлбал, Монгол Улсын баатар, ЗХУ-ын баатар, сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаад ОХУ-ын төрийн шагнал гардуулах ёслолд С.Лавров сайдын хамтаар оролцлоо. Ж.Гүррагчаа баатартай олон жил дотно нөхөрлөсөн ОХУ-ын сансрын домогт баатрууд болох В.А.Жанибеков, В.А.Бабушкин, В.П.Савиных нартай нэг дор уулзаж ярилцах завшаан тохиосон нь надад хувийн хүний хувьд мартагдашгүй, сайхан дурсамж үлдээсэн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын зарлигаар ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн туслах И.Е.Левитинг Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонгоор шагнасныг миний бие мөн айлчлалынхаа үеэр гардуулсан. И.Е.Левитин манай улстай олон жил хамтран ажиллаж, Тээврийн сайд байхдаа Монгол, Оросын Засгийн газар хоорондын комиссын Оросын хэсгийн даргаар ажиллаж байсан, манай хоёр улсын харилцааны хөгжилд одоо ч ихээхэн тус дэмжлэг үзүүлдэг хүн болохыг мэдэх байх.

Манай төлөөлөгчдийг Санкт-Петербург хотноо ажиллах үеэр Оросын Үндэсний номын санд нээгдсэн “Монгол, Оросын ард түмнүүдийн салшгүй нөхөрлөлийн 100 жил” сэдэвт үзэсгэлэн, Рерихийн гэр бүлийн музейд нээгдсэн “Өнгөлөөгүй аяга” сэдэвт үзэсгэлэнгүүд нь хоёр улсын соёл, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааг шинэ агуулгаар баяжууллаа.

-Айлчлал Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ойн хүрээнд болсон гэлээ. Мэдээж өнгөрсөн 100 жилийн харилцаагаа дүгнэсэн байх. Дараагийн 100 жилд хоёр талын харилцаа нэг иймэрхүү байна гэж төсөөлөх боломжтой юу?

-Монгол, Оросын харилцаа өнгөрөгч 100 жилийн туршид бүтээн байгуулалтаар дүүрэн байсан. Манай улсын үйлдвэрлэл, газар тариалан, хот байгуулалт, геологи, соёл, боловсрол гээд бүх л салбарт хөгжил дэвшлийг авчирсан он жилүүд байлаа. Монголын ард түмэн үүнд талархаж явдаг. Мөн манай хоёр улс соёл, хүмүүнлэгийн өргөн харилцаатай, ард иргэдийн харилцан ойлголцол, итгэлцэл гүнзгий байдаг нь хоёр талын харилцааны чухал онцлог шинж. Манай мянга мянган оюутан залуучууд зөвлөлтийн их, дээд сургуулиудад суралцаж, эх орныхоо бүтээн байгуулалтад хувь нэмэр оруулсан.

Цаашид ч энэ онцлогийг хадгалах нь чухал гэдэг дээр оросын тал санал нэгддэг. Дараагийн 100 жилдээ харилцааны түүхэн энэ онцлогийг хойч үедээ өвлүүлж, олон шинэ салбарт хамтран ажиллах боломж их байна. Ялангуяа худалдаа, эдийн засгийн харилцаа, хамтын ажиллагааг шинэ агуулгаар баяжуулж, шинэ томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд анхаарал хандуулах хэрэгтэй.

ОХУ-ын “Газпром” компанитай ОХУ, БНХАУ-г холбосон хийн хоолойг манай улсын газар нутгаар дайруулахаар тохиролцож, судалгааны ажлыг эхлүүлээд байгааг бид бүхэн мэднэ. Айлчлалын үеэр манай төлөөлөгчид “Газпром” компанийн тэргүүн А.Миллертэй уулзаж төслийн талаар дэлгэрэнгүй ярилцсан. Энэ төсөл манай хоёр улсын харилцаа, гурван талын хамтын ажиллагааны шинэ зууныг төлөөлөх томоохон бүтээн байгуулалт болох нь дамжиггүй.

-Энэ хийн хоолойн төсөл ер нь манайд хэр ашигтай төсөл вэ. Байгаль орчин, бэлчээрт сөргөөр нөлөөлөх үү?

-ОХУ-ын хувьд энэ бол томоохон хөрөнгө оруулалттай бүтээн байгуулалтын ажил. Хоёр хөршийг холбосон эдийн засгийн төсөл санаачилгаас хоцролгүй, түүнд оролцож байх нь манай улсын ашиг сонирхолд нийцнэ. “Газпром” компанийн хийсэн урьдчилсан судалгаагаар хийн хоолойг барьж ашиглах нь эдийн засгийн үр өгөөжтэй гэж гарсан. Одоо техник, эдийн засгийн нарийвчилсан үндэслэл дээр ажиллаж байна. Цаашид төслийг эрчимтэй хэрэгжүүлэх шаардлагатай болно. Манай Засгийн газар энэ ажилд бүх талын дэмжлэг туслалцаа үзүүлэхэд бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн.

Хийн хоолой нь стратегийн чухал ач холбогдолтой, аюулгүй байдлын өндөр шаардлага тавигддаг объект. Энэ хоолойг барих, ашиглах, засварлах зэрэг үе шат болгонд нь техникийн болон хууль, эрх зүйн нарийн тохируулга хийх шаардлага гарна. Улаанбаатар төмөр замын дагуух суурин газар, бэлчээрийг хамгаалах тухай дүрэм журам байдаг. Хийн хоолойн хувьд ч түүнтэй ижил төстэй олон төрлийн шаардлага тавигдана. Тиймээс “Газпром” компанийн тэргүүн А.Миллертэй уулзах үеэр хийн хоолойн тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр байгуулах чиглэлээр ажиллахаар тохиролцсон. Байгалийн хий экологийн хувьд хамгийн аюулгүй эрчим хүчний эх үүсвэр. Хийн хоолой баригдсан тохиолдолд дагалдах дэд бүтэц бий болж, олон ажлын байр бий болно. Хийн хоолойн инженерүүд, энэ салбарын бусад боловсон хүчнийг ОХУ-д бэлтгэхээр ярилцаж байна.

-Монгол Улс ШХАБ-д элсэхгүй, одоогийн ажиглагчийн статусыг хэвээр хадгална гэдгээ оросын талд мэдэгдсэн гэж сонин хэвлэлээр гарсан. Ажиглагчийн статусыг цаашдаа баримтлах нь зүйтэй гэж та бодож байна уу?

-ШХАБ нь Төв Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны чухал байгууллага юм. Тус байгууллагын хүрээнд тодорхой чиглэлээр хамтран ажиллах нь манай улсын эрх ашигт нийцнэ гэж үздэг. Ийм учраас бид ШХАБ-ын үйл ажиллагаанд ажиглагч статустайгаар оролцож, чингэхдээ худалдаа, эдийн засгийн чиглэлийн үйл ажиллагаанд нь түлхүү анхаарал хандуулж ирсэн. ШХАБ-ын гишүүн орнуудын зүгээс манай улсын тус байгууллага дахь статусыг дээшлүүлэх саналыг тавьж ирсэн. Бид мөн энэ асуудлыг судлаж,  сүүлийн жилүүдэд манай улсын судлаачид, бодлого боловсруулагчид, шийдвэр гаргагчдын дунд өргөн хүрээний хэлэлцүүлэг явагдаж байна. Одоогийн байдлаар манай улс ШХАБ-тай ажиглагчийн статустайгаар хамтран ажиллах нь хамгийн зохистой гэсэн байр суурь давамгайлж буйг би илэрхийлсэн. Бид цаашид ч тус байгууллагын үйл ажиллагаа, хөгжлийн чиг хандлагыг анхааралтай ажиглахын зэрэгцээ харилцан ашигтай байдлаар хамтран ажиллах боломжийг эрэлхийлж ажиллах болно.

-ШХАБ-аас гадна Евразийн эдийн засгийн холбоонд манай улсыг гишүүнээр элсүүлэх сонир­хол манай хойд хөршид байдаг гэсэн. Хэлэлцээний үеэр ийм асуудал сөхөгдөж яригдсан уу?

-Зөвхөн ОХУ төдийгүй Евразийн эдийн засгийн холбооны гишүүн бүх оронтой хоёр талын уулзалт хийхэд тус холбоотой хамтран ажиллах асуудлыг тодорхой хэмжээнд ярилцдаг. Энэ удаагийн айлчлалын үеэр ч ярилцсан. Евразийн эдийн засгийн холбоо, манай улсын хооронд хамтран ажиллах тусгай механизмыг бид 2016 онд байгуулан, хамтарч ажилладаг. Хамтарсан ажлын хэсгийн түвшинд худалдаа, эдийн засгийн асуудлуудыг ярилцдаг уламжлалтай.

ОХУ-тай хийж буй худалдаа цар тахлын өмнө хоёр тэрбум ам.доллар орчимд хүрч байсан ч нийт худалдааны эргэлтийн 90 хувийг нь ОХУ-аас Монгол Улс руу нийлүүлж буй импорт бүрдүүлж байсан. Монгол Улс газрын тосны бүтээгдэхүүний дийлэнхи хувь, өргөн хэрэглээний бараа, техник тоног төхөөрөмж зэрэг олон нэр төрлийн барааг ОХУ-аас худалдаг авдаг хэрнээ маш цөөн бүтээгдэхүүнийг бага хэмжээгээр Оросын зах зээлд нийлүүлдэг тул хоёр улсын худалдаанд олон жилийн турш ихээхэн алдагдалтай явж ирсэн. Манай аж ахуйн нэгжүүд Оросын зах зээлд гарахад гаалийн өндөр татвар, тарифын бус саад зэрэг асуудлууд олон саад бэрхшээл тулгардаг. Тарифын бус саад тотгорын нэг жишээ болгож тохирлын гэрчилгээний шаардлагыг дурдаж болох юм. ОХУ-ын хууль журмын дагуу гадаадаас оруулж буй бараанд тохирлын гэрчилгээ шаарддаг. Энэ гэрчилгээг авахад гурван сар орчмын хугацааг зарцуулдаг бол гэрчилгээний хүчинтэй хугацаа зургаан сар байдаг.

Эдгээр асуудлыг шийдэх нэг гарц нь ОХУ багтдаг ЕАЭЗХ-той Чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах явдал юм гэж үздэг. Тиймээс бид ЕАЭЗХ-той хамтарсан судалгааны ажлын хэсгийг байгуулан чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах эдийн засгийн үндэслэлийг судлаж байна. Хамтарсан ажлын хэсэг энэ онд багтаан судалгааны ажлыг дуусгаж, үр дүнг танилцуулах зорилготой ажиллаж байна. Шинжээчдийн судалгааны үр дүнд тулгуурлан чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах хэлэлцээг эхлүүлэх эсэх гэсэн дараагийн алхам, шийдвэрээ гаргах юм.

-Эгийн гол, Шүрэнгийн УЦС-ын талаар оросын хэвлэлд та нилээд сайн үндэслэлтэй байр суурь илэрхийлсэн байсан. Дээр өгүүлсэн интеграцийн бүтцүүдэд нь манай улс нэгдэхгүй болохоор оросын тал эдийн засгийн томоохон төслүүдэд саад хийдэг юм биш биз дээ?

-Хоёр орны найрсаг харилцаа, харилцан ашигтай хамтын ажиллагаанд нөлөөлөх гадаад хүчин зүйл гэж байх ёсгүй. ШХАБ ч юм уу, бүс нутгийн өөр бусад интеграцид нэгдэхгүй бол хамтарч ажиллахгүй гэж бидэнд хэн ч, хэзээ ч хэлж байгаагүй. Аливаа байгууллагад элсэх эсэх нь манай улсын дотоод хэрэг тул Монголын талын байр суурийг хүндэтгэж үзнэ гэдгээ орос нөхөд маань байнга илэрхийлдэг.  Монгол, Оросын харилцаа онцгой шинж чанартай гэдгийг би дээр өгүүлсэн. Бид итгэлцэл, харилцан ойлголцолд тулгуурласан, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцаатай улс. Монгол Улсын хувьд ч, ОХУ-ын хувьд ч энэ харилцаа чухал ач холбогдолтой.

-Монголын төмөр замыг хөгжүүлэх болон бүтээн байгуулалтын бусад төслүүдэд оролцох бодит сонирхол оросын талд байдаг юм болов уу?

-“Улаанбаатар төмөр зам” ХНН-ийн үйл ажиллагааны үр ашгийг дээшлүүлэхийн тулд өнөөг хүртэл хуримтлагдаад буй тодорхой бэрхшээлүүдийг шийдвэрлэх шаардлагатай байгаа. Оросын талын хувьцаа эзэмшигч нь “Оросын төмөр замууд” компани. Хүндрэл бэрхшээлийг шат дараатайгаар шийдвэрлэхийн төлөө аль аль талаасаа ажиллаж байна. Манай улсаар дамжин өнгөрөх тээвэрлэлтийн хэмжээ жилээс жилд нэмэгдэж байгаа болохоор УБТЗ нийгэмлэг ашигтай ажиллаж байна. Гэвч хуучирсан суурь бүтэц, хөдлөх бүрэлдэхүүн, удирдлагын тогтолцоо үйл ажиллагааны үр ашгийг нэмэгдүүлэхэд нь тээг болж ирсэн. Үүнийг шийдвэрлэх зорилгоор манай Засгийн газар багагүй санаачилга гаргаж байгаа.

Нөгөө талаар шинэ төмөр зам барих төслүүдэд Оросын талыг оролцохыг бид урьж байгаа. Улаанбаатар хотын замын ачааллыг бууруулах, төмөр замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор тойруу төмөр зам барих зайлшгүй шаардлагатай тул “Богдхан төмөр зам” төсөл чухал ач холбогдолтой. Айлчлалын үеэр би энэ бүхнийг Оросын талд тайлбарлаж, хамтран ажиллах санал тавьсан. Судалж үзээд нааштай хариу өгнө гэж найдаж байна.

-Петербургийн олон улсын Эдийн засгийн чуулга уулзалтад та оролцсон. Энэ удаагийн чуулга уулзалтын онцлог юу байв? Манай талаас ямар зорилго тавьж оролцов.

-Энэ удаагийн Петербургийн олон улсын эдийн засгийн чуулга уулзалт “цар тахлын дараах эдийн засаг” гэдэг сэдвээр болж өнгөрлөө. Цар тахал дэлхий нийтийн эдийн засагт маш их сөргөөр нөлөөлсөн. Цар тахлын дараа эдийн засгаа хэрхэн сэргээх вэ гэдэг бидний хувьд ч томоохон сорилт. Чуулга уулзалт цар тахлын үеийн онцгой дэглэмийн үед зохион байгуулагдсан ч эдийн засгийн бүх салбарт шинэ боломж, арга зам, түнш хайх, сайн туршлага судлахад чиглэсэн олон арга хэмжээ болж өнгөрлөө. Чуулга уулзалтад 140 орчим улсын төлөөлөл, Катар улс зочин статустай оролцож, компаниуд 3,8 их наяд рублийн өртөгтэй хамтын ажиллагааны 800 гаруй гэрээ байгуулсан. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд биечлэн оролцсон. Петербургийн энэ чуулга уулзалт бизнес эрхлэгчдэд түлхүү хандсан арга хэмжээ. Тийм болохоор чуулга уулзалтын хүрээнд Оросын төр засаг, томоохон хувийн хэвшлийнхэнтэй уулзах ховор боломж гарлаа. Энэ удаагийн чуулга уулзалтыг гибрид буюу хосолсон хэлбэрээр зохион байгуулсан нь анхаарал татсан. Гадаадын зарим зочид төлөөлөгчид арга хэмжээнүүдэд өөрийн улсаас цахим хэлбэрээр оролцсон. Олон улсын томоохон арга хэмжээ зохион байгуулахдаа цаашид энэ хэлбэрийг ашиглах нь олон талын давуу талтай болох нь харагдлаа.

-Айлчлалын үеэр таныг хэвлэлд мэдээлэл хийхдээ монголоор ярьсан гэсэн шүүмж­лэл гарч байсан. Гэтэл сүүлд нь та Оросын телевизэд ярилцлага өгөхдөө оросоор ярьсан. Ер нь Гадаад харилцааны сайд ямар үед нь монголоор, ямар үед нь гадаад хэлээр ярих ёстой юм бэ?

-Монгол Улсын төрийн албан ёсны хэл бол монгол хэл. Тиймээс дээд, өндөр түвшний хоёр талын албан ёсны уулзалт, хэлэлцээг бид монгол хэлээр, орчуулгатай хийдэг. Харин олон улсын арга хэмжээнд англи зэрэг түгээмэл хэлээр голдуу ярьдаг. ОХУ-д хийсэн айлчлалын үеэр хэлэлцээ, арга хэмжээний албан ёсны хэсгүүдэд монгол хэлээр орчуулгатай яриад, бусад үед цаг хэмнэх зорилгоор буюу богино хугацаанд илүү олон зүйл ярилцах үүднээс оросоор ярьсан.

-Монгол Улс хилээ нээгээд гадаад арга хэмжээ хэрэгжүүлэхэд харьцангуй гайгүй боллоо. Цаашид аль улсад айлчлах гэж байна вэ? 

-Цар тахлын нөхцөл байдал дэлхий нийтэд амаргүй хэвээр байна. Шууд нислэгүүд бүрэн нээгдээгүй нөхцөлд гадаад арга хэмжээ хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байгаа. Цаашид цар тахлын нөхцөл байдал намжиж, бусад улс оронтой харилцан тохирч хилээ нээсний дараа гол түнш орнуудад айлчлах, айлчлал хүлээж авах тухай бид ярилцаж байгаа.

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Тод мэдээ47 минутын өмнө

Сэрэмжлүүлэг: Голуудын усны түвшин үерийн түвшинг 10-23 см даван үер...

Тод мэдээ51 минутын өмнө

Анхаар: Хязгаарлалт тогтоосон аймаг, сумдын мэдээлэл

Тод мэдээ1 цаг 26 минут

Т.Аюурсайхан: Хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулахад ...

Тод индэр1 цаг 35 минут

Э.Цэнд-Аюуш: Соёлын салбарын залуучууд яамныхаа бодлого, үйл ажиллаг...

Тод мэдээ1 цаг 41 минут

Монгол Улсын Зэвсэгт хүчнээс Афганистанд үүрэг гүйцэтгэсэн цэргийн б...

Тод мэдээ1 цаг 45 минут

Халдварын тархалтыг бууруулахад төр, хувийн хэвшил, иргэний хамтын а...

Өнөөдөр3 цаг 29 минут

Улаанбаатарт дархлаажуулалтын явуулын 7, суурин 28 цэг ажиллана

Өнөөдөр3 цаг 54 минут

Улаанбаатарт өдөртөө 20 хэм дулаан

Өнөөдөр4 цаг 5 минут

Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал сайн

Тод мэдээ2021/06/17

“Хүнс Комплекс” ХХК нь Имартын “Хөх шошго” х...

Тод мэдээ2021/06/17

Яаралтай тусламж үйлчилгээ үзүүлэх явуулын амбулатори ажиллаж эхэллэ...

Тод мэдээ2021/06/17

Энэ онд сургууль, цэцэрлэгийн 140 орчим барилгыг ашиглалтад оруулна

Санал болгох