АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп Ираны газрын тосны экспортын гол төв болох Харг арлыг хяналтдаа авах боломжийг хөндсөн мэдэгдэл хийсний дараа дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд огцом өөрчлөлт гарч, газрын тосны үнэ 116 ам.долларт хүрсэн талаар олон улсын хэвлэлүүд мэдээллээ.

Их Британийн “Гардиан” сонинд мэдээлснээр, Дональд Трамп “Ираны газрын тосыг авах нь миний хамгийн дуртай зүйл” хэмээн мэдэгдсэн нь хөрөнгө оруулагчдын дунд болгоомжлол үүсгэж, зах зээлд хүчтэй нөлөөлсөн байна. Түүний энэхүү мэдэгдэл нь Ираны газрын тосны нийлүүлэлт тасалдах эрсдэлийг нэмэгдүүлж, газрын тосны үнэ богино хугацаанд огцом өсөхөд хүргэжээ.

Үүний зэрэгцээ Азийн хөрөнгийн зах зээлүүд буурч, хөрөнгө оруулагчид эрсдэлээс зайлсхийх хандлагад шилжсэн байна. Шинжээчдийн үзэж буйгаар Ойрхи Дорнодын мөргөлдөөн цаашид өргөжвөл дэлхийн эдийн засагт ноцтой дарамт үүсэх магадлал нэмэгдэж байгаа аж.

Газрын тосны үнэ гуравдугаар сарын эхэн үеэс хойш эрчимтэй өсөж, 50 гаруй хувийн өсөлт үзүүлэх хандлага ажиглагдаж байгаа бөгөөд энэ нь 1990 оны Персийн булангийн хямралын үеийн өсөлттэй ойролцоо түвшинд хүрч болзошгүйг шинжээчид анхааруулж байна.

Ойрхи Дорнодын нөхцөл байдал хурцдаж, Йемений Хути бүлэглэл мөргөлдөөнд татагдан орж байгаа нь Персийн булан болон Хормузын хоолойн аюулгүй байдалд эрсдэл үүсгэж, дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийн томоохон хэсэг тасалдах магадлалыг нэмэгдүүлээд байна.

Энэ нөхцөл байдлын улмаас Их Британийн Ерөнхий сайд Кир Стармер эрчим хүчний компаниудын удирдлагуудтай яаралтай хэлэлцээ хийхээр төлөвлөсөн талаар мэдээлжээ. Европын орнууд эрчим хүчний хомсдол үүсэх эрсдэлд бэлтгэж эхэлсэн байна.

Шинжээчдийн үзэж буйгаар мөргөлдөөн цаашид өргөжвөл газрын тосны үнэ 150-200 ам.долларт хүрэх эрсдэлтэй бөгөөд энэ нь дэлхийн эдийн засагт томоохон цохилт өгөж болзошгүй байна.

Ийнхүү АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн мэдэгдэл, Ойрхи Дорнодын хурцадмал байдал, газрын тосны нийлүүлэлтийн эрсдэл зэрэг хүчин зүйлс давхцаж, дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд хүчтэй дохио өгч, шинэ эдийн засгийн эрсдэлийн талаар анхааруулж эхэллээ.

Ойрхи Дорнодын нөхцөл байдал хурцадсантай холбоотойгоор АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний хөдөлгөөн эрчимжиж, бүс нутагт цэргийн байрлалаа бэхжүүлэх хандлага ажиглагдаж байна. Шинжээчдийн үзэж буйгаар АНУ хэд хэдэн хувилбараар ажиллах боломжтой байна.

Нэгдүгээрт, АНУ бүс нутагт нисэх онгоц тээгч хөлөг болон хамгаалалтын хөлгүүдийг нэмэгдүүлж, холбоотнуудынхаа аюулгүй байдлыг хангах байрлалд шилжүүлэх магадлалтай. Персийн булан, Улаан тэнгис, Арабын тэнгисийн бүсэд АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүч аль хэдийн байрласан бөгөөд шаардлагатай тохиолдолд нэмэлт хүч илгээх боломжтой гэж шинжээчид үзэж байна.

Хоёрдугаарт, далайн тээврийн аюулгүй байдлыг хангах ажиллагаа өргөжих төлөвтэй байна. Ойрхи Дорнодын хурцадмал байдал нэмэгдэх үед газрын тос, худалдааны гол тээврийн зам болох Ормузын хоолой болон Улаан тэнгисийн бүсэд хамгаалалтын ажиллагаа чангарах нь түгээмэл байдаг. Энэ нь дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтэд чухал нөлөөтэй бүс нутаг юм.

Гуравдугаарт, АНУ холбоотнуудтай хамтарсан сургалт, эргүүл хамгаалалтыг нэмэгдүүлэх магадлалтай. Персийн булангийн орнууд болон Европын холбоотнуудтай хамтран далайн хяналт, хамгаалалтын ажиллагааг өргөжүүлэх нь нөхцөл байдлыг тогтворжуулах нэг арга гэж үздэг.

Дөрөвдүгээрт, хурцадмал байдал нэмэгдвэл АНУ урьдчилан сэргийлэх зорилгоор цэргийн хүчээ ойртуулж, шуурхай хариу арга хэмжээ авах боломжийг бүрдүүлэх магадлалтай байна. Энэ нь шууд мөргөлдөөнд оролцохоос илүүтэй сэргийлэх, дарамт үзүүлэх стратеги гэж шинжээчид тайлбарлаж байна.

Шинжээчдийн дүгнэж буйгаар АНУ ойрын хугацаанд шууд цэргийн ажиллагаа эхлүүлэхээс илүүтэй бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангах, холбоотнуудаа хамгаалах, далайн тээврийн урсгалыг хэвийн байлгах зорилготой байрлал бэхжүүлэх алхмуудыг түлхүү хийх төлөвтэй байна.

Өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд Ойрхи Дорнод, Персийн булангийн бүсэд нөхцөл байдал эрс хурцдаж, Израиль, Иран, АНУ болон бүс нутгийн зэвсэгт бүлэглэлүүдийн хоорондын сөргөлдөөн олон чиглэлд өргөжив. Агаарын цохилт, пуужингийн довтолгоо, цэргийн хөдөлгөөн нэмэгдэж, гарз хохирол өсөх хандлага ажиглагдав.

Гуравдугаар сарын 28-ны өглөө Израилийн арми Ираны цэргийн болон стратегийн дэд бүтцэд агаараас шинэ цохилт өгсөн тухай мэдээлэл гарлаа. Ираны баруун хэсэг болон Тегераны орчимд дэлбэрэлт болж, зарим бүсэд цахилгаан тасалдаж, холбооны доголдол үүсжээ. Ираны тал Израилийн довтолгоог баталж, хариу арга хэмжээ авахаа мэдэгдэв.

Удалгүй Иран пуужин болон дрон ашиглан Израилийн чиглэлд довтолгоо хийв. Израилийн агаарын довтолгооноос хамгаалах систем хэд хэдэн пуужинг устгасан ч зарим нь өмнөд хэсэгт унаж, агаарын түгшүүрийн дохио хэд хэдэн хотод дуугарч, иргэд хоргодох байр руу шилжив.

Мөн энэ өдөр Израилийн арми Ливаны өмнөд хэсэгт байрлах зэвсэгт бүлэглэлүүдийн объектууд руу цохилт өгч, үүний дараа Ливанаас Израилийн хойд хэсэг рүү пуужин харвав. Израиль хилийн бүсэд нэмэлт хүч байршуулж, цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлэх шийдвэр гаргав.

Гуравдугаар сарын 28-ны орой Йемений хуситууд Израилийн чиглэлд дрон болон пуужингийн довтолгоо хийжээ. Израилийн тал довтолгооны ихэнхийг устгасан ч зарим объектод бага хэмжээний хохирол учрав.

Үүний зэрэгцээ Персийн булангийн орнууд агаарын довтолгооноос хамгаалах системээ идэвхжүүлж, Саудын Араб, Бахрейн, Кувейт, АНЭУ зэрэг орнууд цэргийн бэлэн байдлаа нэмэгдүүлэв. Саудын Араб дахь АНУ-ын цэргийн байгууламжийн орчимд пуужингийн довтолгоо болж, хэд хэдэн цэрэг шархадсан тухай мэдээлэл гарлаа.

Гуравдугаар сарын 29-ний өглөө АНУ Персийн булангийн бүсэд нэмэлт цэрэг шилжүүлж эхлэв. Десантын хөлөг онгоц болон тэнгисийн явган цэргийн хүч бүс нутагт шилжсэн нь нөхцөл байдлыг улам хурцатгав. АНУ мөн бүс нутгийн холбоотнуудтайгаа хамтарсан хамгаалалтын ажиллагааг идэвхжүүлэв.

Израиль мөн Сирийн нутаг дахь Ираны нөлөө бүхий бүлэглэлүүдийн байрлал руу агаараас цохилт өгсөн тухай мэдээлэл гарлаа. Зарим цэргийн байгууламж эвдэрч, хэд хэдэн хүн амь үрэгдсэн талаар орон нутгийн эх сурвалжууд мэдээлэв.

Амралтын өдрүүдийн турш гарсан довтолгоонуудын улмаас гарз хохирлын хэмжээ бүрэн тодорхой болоогүй ч олон арван хүн амь үрэгдэж, хэдэн зуун хүн шархаджээ. Зарим бүсэд дэд бүтэц эвдэрч, цахилгаан тасалдаж, нислэгүүд цуцлагдав.

Персийн булан дахь нөхцөл байдал хурцадсантай холбоотойгоор Ормузын хоолойн аюулгүй байдалд анхаарал нэмэгдэв. Далайн тээврийн хөдөлгөөнд саатал үүсэж, хэд хэдэн нефть тээвэрлэгч чиглэлээ өөрчлөв.

Энэ нөхцөл байдлын улмаас дэлхийн газрын тосны үнэ өсөж, эрчим хүчний зах зээлд дарамт нэмэгдэв. Шинжээчид мөргөлдөөн үргэлжилбэл нефтийн үнэ цаашид өсөх эрсдэлтэй гэж үзэв.

Дэлхийн томоохон орнууд нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, хурцадмал байдлыг намжаахыг уриалж эхлэв. Европын холбоо, НҮБ болон бүс нутгийн зарим орнууд дипломат арга замаар асуудлыг шийдвэрлэхийг уриалав.

Шинжээчдийн үзэж буйгаар мөргөлдөөн олон чиглэлд тэлж, бүс нутгийн томоохон сөргөлдөөнд хүргэх эрсдэл нэмэгдсээр байна. Ойрхи Дорнод дахь нөхцөл байдлын цаашдын өрнөл тодорхойгүй хэвээр үлдэв.