Бидэнтэй нэгдэх

Тод индэр

Миний Монголыг харийнхан санаархаад...

Огноо:

,

Сэтгүүлч:

Зохиолч,сэтгүүлч Ч.Дамдиндорж

Нэгэн цагт дэлхийн талыг эзэгнэн байсан Монголын их гүрэн... “ Могой гурав хуваагдсан ч гүрвэлийн чинээ үлдэнэ” гэгчээр Өвөр монгол, Буриад монголоо хойд, урд хоёр хөршдөө алдсан ч Ар монгол гэх бидний өлгий нутаг Монгол улс газар нутгийнхаа хэмжээгээр дэлхийд эхний хорин улсын жагсаалтанд өлхөн /уг нь арван долоод.../ багтаж байгаа билээ.

”Монгол мориор давхиад гүйцэмгүй, уудам дэлгэр орноо” хэмээн ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт С.Дашдооров “Монгол” хэмээх алдарт найраглалдаа бахархан дуулсан нь бий.

Гэтэл одоо юу гээчийн аюул занал нүүрлэх нь энэ вэ? Мориор давхиад барамгүй уудам дэлгэр эх орондоо явгаар явах ч аргагүй аюул нүүрлэж тэр ч атугаа хэтдээ гишгэх газаргүй болчих юм биш биз ээ гэсэн айдас эх нутгаа гэсэн монгол хүн зоны зүрхийг түгшээж эхэллээ.

Анхаар! Хятадууд Монголоо авна гэнэ.Энэ нэг дэл сул яриа зөвхөн эдүүгээ ч яригдаж байгаа юм бишээ.2040-2050 оны хооронд Хятад улс Монголыг авна гэх утга учир бүхий дэл сул яриа дэлхий дээгүүр дэгдсээр удаж байгаа биш билүү?

Харин энэ үг одоо бүр эрээ цээрээ алджээ.2020 оны 9 дүгээр сарын 14 –ны Цахимаар:/фс-д/ Хятадын Ардын Их Сургуулийн ОУХС-ийн орлогч эрхлэгч Жин Шан гэгч хижээл насны хятад эр хэрхэн юу гэж ярьсаныг сонордуулая!!!

 “МОНГОЛЫГ БИД БУЦААН АВАХ БОЛНО.

Хятадаас алс буй өвөг дээдсийн Чин гүрний өгсөн улсыг Орос улс буцааж өгөх болно.Өөрийн 1 сая 500 мянган хавтгай дөрвөлжин км газар нутгийг хэрхэн авах вэ? Яаж авбал болох вэ?

Хятад хүмүүс зүүн хэсэгтээ багтаж шингэхгүй болоод байна.Буцаан авах асуудлыг шийдэх гарц байна.Гадаад монголын тусгаар байгаа гол шалтгаан бол орос улс.ОХУ-тай тохирч буцааж авах боломжийн талаар хөндөх байх гэж би итгэлтэй байна” гэжээ

Монголыг Манж Чин улс эзлэн түрэмгийлж ард олныг нь тамлан тарчлааж, зусар зулгуйч, урвагч, ноёдод эрх ямба,хэргэм цол сайшаан шагнаж, тэднийг өөрийн талд морь нохой мэт зүтгүүлснийхээ хүчинд монголыг захирч ард олныг нь залхаан тарчлааж байсан түүхийн улбаа бий. Тэгэвч монголчууд манжийн дарлалыг устган чөлөөлөгдөж, улмаар ардын хувьсгал ялж ардын эрхэт төр улсаа байгуулсан азийн анхны социалист улс болоод нэгэн зууныг үдэж байгаа атал Чин гүрний өгсөн улсаа авна гэж бурж байгаа нь аюул занал айсуй гэдгийг хүн бүхэн цочирдон эмзэглэх цаг нэгэнт тулаад иржээ

Манж Чин улс монголыг эзлэхдээ ч зэр зэвсэг агсаж, цус урсгасан дайн тулаан хийж эзэлсэн биш билээ. Монголчууд өөр хоорондоо тэрсэлдэж, баруун зүүнээрээ талцаж, ноён урваач нохой шарваач гэдгийн үлгэрээр зарим ноёд нь Манжид ая тал засаж, ар өвөрт нь гарч урваж хөрвөж, яс горьдсон гөлөг шиг зусардаж зулгуйдсаны гай ланчигаар Манжийн эрхэнд нь орсоныг түүх гэрчлэнэ.

Яг л өнөөгийн энэ улсаа зарж үрж, байгалийн баялагаа үнэгүйдүүлж, эсвэл хээл хахууль авсан болоод харь газрын хар элэгтэнд ая тал засаж монгол эх орноо самардаж буй нүгэлт нөхдийн үйлдэлд л дулдуйдан Хятад улс монголоо авна гэж ам бардам ярьж байгаагийн учир шалтгаан оршиж буйг нуух юун.

Хэрэв монголчууд газар нутгаа лиценз нэртэй алга дарам цаасан дээр тамга тэмдэг тавьж баталгаажуулсан болоод хэн дуртай, эдийн шуналтай, арга зальтай, албан тушаалтангууд нь зарж үрээгүйсэн бол эдүүгээ Манж Чин улсын бидэнд өгсөн 1,5 сая хавтгай дөрвөлжин газраа авна гэж хэн нэгэн хятад хэл амаа билүүдэж сууна гэж үү?

 Монголыг хятадад өгсөн мэт хэлээд байгаа тэр Манж Чин улс гэдэг нь хаана байна. Манж гэх хэл ч байхгүй /хятадад ууссан/,Манжийнх гэх хил ч байхгүй, Манж Чин улс ч гэж байхгүй байтал сөнөсөн галт уул хэзээ мөдгүй дэлбэрнэ гэх шиг дэмий солиорохын хэрэг юун билээ. Тэгэвч энэ үг эх орноо эзэгнэж чадахгүй энд тэндээс нь өм цөм таслан харийн хүмүүсийн хараа хяналтанд өгч хашаа хүрээ бариулан,хашаа нь хятад харуултай хятад эзэнтэй, газар нутгийг нь эзэгнэн гарсан баялагийг нь гадаад руу зөөгөөд байгаагийн халхамж үг гэж хэлж болмоор. Энэ бүхнийг эрэгцүүлэн бодвоос Жин Шан гэгч хятадын хэлсэнчлэн Чин гүрэн ар монголыг хятадад өгөө ч үгүй.Өгөх гэсэн ч Ар монгол Чин гүрний харяалалд үлдээ ч үгүй! Ар монголд 1911 онд Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж Манж Чин гүрнийг төлөөлж суусан манжийн амбаныг эдүүгээгийн Завхан нутгаас хөөж гарган, улмаар 1921 онд ардын хувьсгал ялснаар Азийн анхны ардчилсан бүгд найрамдах улс болсон.1961 онд НҮБ-ын гишүүн улс гэдгээ дэлхий даяханаар баталгаажуулсан миний монголыг Оростой тохиролцоод авч өгдөг эд бараа шиг эндүүрч ярих нь яршиг л санагдана.

Харин монголчууд бид “ Ардчилал, хүний эрх,эрх чөлөө” гэх сайхан үгсийн далбаан дор дайгдан юу гээчийг хийчихэв дээ гэж халаглан хэн нэгнээ хардаж сэрдэхээс өөр аргагүй байдалд хүрч байна.

 Хаана амьдарах нь хүний эрх гэж атар зэлүүд хөдөөдөө амар тайван аж төрж байсан нүүдэлчин монголчууд хувьчлалаар авсан хэдийгээ үрэн таран хийчихээд, улсын нийслэл Улаанбаатарын зүг их нүүдэл эхлүүлж эсгий гэр. модон амбаараар нийслэл хот маань хаяагаа тэлжээ. Хот хөдөөд зорчиход зам явах, оршин суугаа газраасаа засаг захиргааны зөвшөөрөл авсан тохиолдолд шилжих хөдөлгөөн хийх нөгөөх хууль дүрмээ хуучин нийгмийн хүнд суртал гээд гээгдчихсэн.

Зах хязгаар нутгийнхан төврүүгэээ нүүдэллэж төвхнөөд авсан.Цөөхөн монголчуудын цомхон бөөгнөрөл гэмээр амьдрал эхлэж зах хязгаар нутаг үндсэндээ эзгүйрсэн ч гэж хэлж болмоор.

Бурхангүй газар бумба галзуурна гэгчээр эзгүй зэлүүд газар шаахайтай Дааяа, Шанхан хамартай шар царайтай үг хэл нь үл ойлгогдох хүмүүс газрын наймаа хийнэ гэж гүйлдсэн.Ганзагын наймаа л хийж бор ходоодоо борлуулах санаатай орос хятадын хил гаталж богц үүрч хувцас хунар борлуулсан гэх хэдэн доншуур наймаачдаа л баян гэж эндүүрсэн хэрэг биз.Газрын наймаачингууд бол ганзагын наймаачдаас их дээгүүр зиндааныхан байж гэдгийг одоо хагас хугас ч билээ ойлгож эх орон газар нутгаа зарчихсан байна гэж халаглан давалгаалж байх шиг./ Цахим ертөнцөд иймэрхүү хэрүүл, хэн нэгнийгээ дайрч давшилсан хэл ам тасрахаа больсон байна/

Тэр цагт газрыг эргэлтэнд оруулж улс орон хөгжинө, баяжина гэж ухуулан таниулагчид ч мундахгүй олширсон л доо.Тэгэхдээ тэр нөхдийг эдүүгээ нэрлэж хэрүүлийн бузар шуурга дэгдээхээ ч хүлээзнэе.Аягүй бол хоолойн дээр хутга, хошногон дээр жад гээч юм болох байлгүй.

Газрын наймаа эхлэсэн үед эх оронч О.Дашбалбар,М.Зэнээ нараас авахуулаад монголынхоо газар шорооны төлөө тэмцэгч иргэний хөдөлгөөний олон шудрага хүнийг нэрлэж болно.О.Дашбалбарын “ Газрын төлөө тулаан эхэллээ” , М.Зэнээгийн “Монголоороо л үлдэх юмсан” хэмээх номнууд бол болж өнгөрсөн буруу, зөвийг тунгаах үнэнч шудрага эх орнчдийн хийсэн тэмцэл, хэлж захиж үлдээсэн гэрээслэл гэлтэй. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татаж, газрыг эргэлтэнд оруулж байж хөгжих тухай ухуулга таниулганд учраа олохгүй мансуурсан тухайгаа эргэн дурсах ч бас л оройтжээ.Тэртэй тэргүй монголын газар нутгаас гаднынханы гарт оржээ гэдгийг өөрт олдсон ганц нэг жишээ баримтаар ойлгуулахыг хичээе.

Хэн дуртай бурдаг хятадын амнаас” Монголоо авах болно” гэж итгэлтэйгээр дайжигнаад байгаагийн хамаг учир энд л байгаа юм биш биз хэмээн болгоомжлуулахын үүднээс энэ тухай чадах ядахаараа хөндөхөөр шийдсэн хэрэг.

Тэгэхдээ аль үнэтэй цэнэтэйн нь бүр тодруулж хэлвээс алт мөнгө,аринжин зэс, асдаг занар, ус шиг оргилох нефт, уулс тэр чигтээ төмрийн хүдэр, эрдэнэсийн чулуу гэх эд баялагаа, орд газруудаа сорчлоод лиценз гэх нэрээр гадныханд гараа сарвайж, алгаа дэлгэжээ.

 Могойн голын нүүрсний орд. Могойн голын чулуун нүүрсний орд нь Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын нутагт оршино.Уурхайн ордын үндсэн талбайд 66 мянган га газрыг эзэлдэг. Байгалийн үзэсгэлэнт Хөвсгөл аймгийн нутагт орших энэ ордыг түшиглэн 60 мгвт-ын хүчин чадалтай дулааны станцыг Хятадын хөрөнгө оруулалттай” Шинэ Ази Манинг” групп байгуулахаар 2011 онд Төрийн Өмчийн Хороотой Концессын гэрээ байгуулан зөвшөөрүүлжээ.

Тодруулга хийхэд томоохон нүүрсний ордыг хэсэгчлэн хувааж лиценз олгосон явдал монголоор дүүрэн гэж хэлж болохоор үйлдэл хийсээр өнөөг хүрчээ.Энэ хүү зөрчилтэй давхцалууд нь стратегийн ордод нэр дэвшсэн 39 орд газарт түгээмэл болжээ. Тухайлбал социализмийн үед тогтоосон нөөцтэй хэсгийг тойроод олгосон лицензийн талбай дээр их хэмжээний нөөцтэй ордууд илэрсэн тохиолдол түгээмэл болжээ.Тэдний нэг нь Австралийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй “Аспайр Майнинг” компанийн Овоот төсөл юм. Австралийн бирж дээр ASX-AKM кодоор үнэт цаасаа арилжаалж буй энэ компанийн мэдэлд монгол дахь эзэмшилийн 11 лиценз байдаг ажээ. Харийн нутагт миний монголын газар шороог эзэмшилдээ авчихаад үнэт цаасаар арилжаалж байна гэдэг юу гэсэн үг вэ?

Үүнээс үр дүнгээ өгсөн нь ганцхан Овоот юм. Овоот нь Мөрөнгөөс баруун тийш 160км–т орших бөгөөд 500 гаруй км талбайг хамарсан З лицензтэй ажээ.Төслийн хамрагдсан газрын нэг хэсэгт нь л гэхэд JORC стандартаар тогтоогдсон 330.7 сая тонн коксжих нүүрсний нөөцийг тодорхойлсон бөгөөд 275.7 сая тонн нь баттай бөгөөд бодитой ангилалд багтдаг.Энэхүү овоотын орд газрын нилээд хэсгийг улсын төсвөөр хайгуул хийж тогтоосон хэмээн Могойн гол орон нутгийн өмчит компанийнхан шийдүүлэхээр зарга хийдэг ч эзэмшилдээ авч чадахгүй байгаа ажээ.Гадныханд лиценз олгоод нэгэнт өгчихсөн л бол буцааж авна гэдэг бараг үгүй гэдгийн нэг бодит жишээ баримтаараа энэ гэж хэлж болох .

Зээгтийн хүрэн нүүрсний орд. Говь-Алтай аймгийн Чандмань сумын нутагт оршино.Социализмын үед улсын хөрөнгөөр анх хайгуул хийсэн.Орон нутгийн чанартай ашиглагдаж байсан. Одоо”Гоби коул энд энержи” компани үйл ажиллагаа явуулж байгаа.Энэ нь гадаадын хөрөнгө оуулалттай компани юм байна.Вержинийн арал дээр бүртгэлтэй тус компани Зээгтийн нүүрсний орд дээр1997 онд 905А ашиглалтын лиценз авчээ.Мөн тус ордын Шар хоолойн хэсэгт 11965А,14217А гэсэн хоёр лиценз нэмж авсан байна.ЖОРК –оор 93 сая тонн коксжих нүүрсний нөөцтэй орд.мөн энд хайгуулын лицензтэй хэд хэдэн компани байна. Зээгтийн өвөрт . га газарт ХҮ-016740 хайгуулын лицензтэй бол лицензийн тоогоороо тэргүүлдэг “Тефис майнинг” компани хайгуулын 4 лиценз эзэмшиж байгаа .

Баргилтын төмрийн хүдрийн орд Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутагт байдаг.Монгол оросын “Монголросцветмет”нэгдлийн эзэмшилд байдаг. Харин хүдрийн биетийн зүүн хэсэг Y-С, YI-С блокуудад “Голден зүен интернешнл”ХХК хайгуул явуулж байгаад ашиглалтын тусгай зөвшөөрлөө хятадын хөрөнгө оруулалттай “Лут чулуу” компанид шилжүүлсэн байна.

Төмөртолгойн төмрийн хүүдрийн орд. Дархан-уул аймгийн Хонгор суманд оршдог.Дарханы ган төмөрлөгийн үйлдвэрийн гурван орд газрын нэг нь юм.1960 онд оросын геологчид хайгуул хийсэн “Хар мөрөн Монгол” нэртэй хятадын компанид эхлээд хайгуулын лиценз өгөөд сүүлд нь ашиглалтын леценз болгочихсон маргаатай байх үед АМХЭГ-ын дарга Лу.Болд 2005 онд Төмөртолгой уулын лецензийг цуцалж Дарханы хар төмөрлөгийн үйлдвэрийн мэдэлд шилжүүлсэн.Анхнаасаа энэ ордыг Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийн түүхий эдийн баз болгохоор төлөвлөсөн байсан хэдий ч хувийн ашиг сонирхолтой хүмүүсийн явцуу эрх ашигт зохицуулагдан хятадын компанид шилжсэн удаатай гэх.2009 оноос ил аргаар олборлож эхэлсэн. Олборлосон хүдрээсээ Хятадруу гаргадаг гэсэн мэдээлэлтэй.

          За тэгээд цааш нь но-той ,ноцтой мэдээ мэдээлэл олох гэсэн боловч мөхөс надад олдох янзгүй. Ер нь газар нутгаа гаднынханд үрж зарах ажлыг монголчууд өөрсдөө оройлон гүйцэтгэдэг болох нь ч тодорхой .Нийтэд тодорхой орд газруудын талаар бага сага мэдээлэл олдовч хувийн компаниуд леценз авч гадныханд шууд зардаг тогтолцоо нэг үе газар авсан явдал өнөөгийн монгол улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдалд ноцтой уршиг уджээ

 Энэ бүхэн хөл хөөр болж арилжаа наймаа хийж, ашиг хонжоо олох гэж нүдээ ухаж өгөх нь холгүй улайрсан, улаан луйварчингуудад эх нутгаа алга дарам цаасан дээр “Лиценз” гэх нэрээр харийнханд зардаг, өгдөг хуудуутай нь аргагүй хуультай болсны хар гай.

Өнөөгийн монголчуудын өвлөж үлдсэн энэ газар нутгийн төлөө бидний өвөг дээдэс халуун амиа үл хайрлан, үйл тамаа эдэлж явсан ганцхан жишээг дурдахад яс яайрах шиг болж,элэг эмтрэх бусуу. Тухайлбал манжийн дарангуйлалын эсрэг зэвсэгт бослого удирдан боссон эх оронч Чингүнжавыг хэрхэн зовоон тарчлааж тамласныг л дурьдахад хангалттай юм шиг санагдана.Манж нар Чингүнжавыг 1756 оны 11 сарын 26-нд одоогийн Хөвсгөл аймгийн нутаг Халхын эх Жангаст гэдэг газраас баривчлан Бээжинд аваачиж 81 зоосны нүхээр сүвлэн арьс махыг нь сийчин сэглэж, амьдаар нь өвчүүг нь хадаж, хамгийн сүүлд толгойг нь тас чавчин алжээ.

Эдүүгээ Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо 4 дүгэээр хороолоолд “Эх оронч Чингүнжавын хөшөөнд “Төр үр хоёр минь мөнх оршиг” хэмээн бичсэн буй.Тэгэвч эцгээ алдаад өнчирч үлдсэн хоёр хүү нь II богд Жэбзүндамба хутагтад найдлага тавьж ивээл халамжинд нь амь хоохойлж суусныг Түшээт хан аймгийн Сүжигт гүний хошуу*-ны засаг ноён Сандувдорж Манжид мэдүүлснээр түүний хоёр хүү болох Цэсүрэндорж нарыг баривчилж ,хэдийгээр II Богд амь өршөөх тухай захидал хамт дайсан ч Манжийн хаан “Төрийн цаазнаас амь хэлтрүүлж чадахгүй,сүнсийг нь харин аварч болно гэсэн хариу өгч Чингүнжавын хоёр хүүг цаазалсан эмгэнэлт түүхийг мартсан гэж үү? Эх орон газар нутгийнхаа төлөө бидний өвөг дээдэс үеийн үед үхэл сөрж, үр хүүхдээ ч зольж үйл тамаа үзэж, үлдээж өгсөн газар нутгаа гадныханд зарж, үрж ганцхан өөрөө баяжина гэсэн бодолтой ухар мөчид урвагчдаар улс орон минь төр засгаа түшүүлсэн хэрэг үү?.

Манжийн дарангуйлалын эсрэг ил, далд элдэв аргаар тэмцэж, оросын цагаан хаанаас тусламж гуйх ажлыг ч зохион байгуулж явсан Чин Ван Ханддорж манж нарын араанд зуугдан занаанд орж, нялх балчир хүүгийнхээ цааздагдаж тасдуулсан толгойг тэврээд эх нутгийнхаа зүг элэг зүрхээ сэглэн аргамаг хүлгийнхээ туурайнаас очис маналзуулан замгүй газрын заагийг барьж хад чулуун дээгүүр харвасан сум шиг эрчлүүлж явахдаа:

“Жагар, түвдийн орноос ширээний лам залахгүй

Жанж - хүүгийн даваанаас нааш шаахайны мөр гаргахгүй” хэмээн тангарлаж явсныг дэмжихээ болиг гэхэд марталгүй санаж, анхааралтай хандаж болдоггүй юм уу?

 Миний нутгийн газар шорооноос бурхан гуйсан ч бүү өг!! Эзэн дээдсийн зарлиг мэт энэ эрхэм үг үеийн үед, үргэлжийн мөнхөд монгол хүн бүрийн чандлан сахих тангаргийн үг биш гэж үү.Газар нутагтай байж улс орон оршин тогтноно. Эмжиж захалсан дархан хилтэй, эрх дархаа баталгаажуулсан үндсэн хуультай,дээрээ ноёнгүй, дэргэдээ зарцгүй,гудамжиндаа гуйлгачингүй,нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгнийхээ төлөө гэсэн чинь сэтгэлтэй амар тайван аж төрж явсан ард олноо үүрээ эвдүүлсэн шоргоолж шиг бужигнуулсан тэр цагаас хойш 30 жил өнгөрчээ.

Зах зээл гэх сайхан нэртэй,ардчилал шинэчлэл гэх уяхан уриатайгаар шудрага энэрэнгүй төр засаг байгуулна гэж хуучин нийгмийн үйлдвэр,завод, хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуйг хувьчлах нэрээр зальтай зайтай, танилтай талтай, индэр дээр гарч илтгэх, их үйл хэргийн төлөө гэж урилж донгодох дуртай нөхөд үндсэндээ эзэн суучихсан гэж бичээд байгааг энэ цаг үед эргэн дүгнэж, нэхэн санаж болмоор ч юм шиг.

“Босоо хөх монголчуудын нэгдсэн групп” сайтад “90-д оны өмч хувьчлал бол зүгээр л нийтийн өмчийн дээрэм байсан! Одоо тооцоо хийх цаг болсон # гэнэ# Санал нэг байна уу? хэмээн тодруулжээ.Монголын ард түмэн үүнд ямар хариулт өгөх юм бол. Тэр үед хяналтгүйгээр хувааж авах нөхцөл бололцоог бүрдүүлж байсан ч юм шиг санагддагаа нуухгүй ээ би.

Эрх дархыг алдаж ч болно авч ч болно.Эзний алба ээлжтэй, хааны алба халаатай.Эд юмсыг идэж ууж, аргыг нь олж ашиглаж шамшигдуулсан юм ч гэж бодьё.Бодохгүй гээд ч яалтай бодсон бодоогүй болоод өнгөрсөн юмыг.

Төр засгийн бодлого шийдвэр буруу байжээ, Хятадууд монголоо авна гээд байна хэмээн хэлбэл ардчилалын эсрэг үзэлтэн,хуучин коммунистын үлдэгдэл гэж адлана. Би тэгэхдээ хэзээ ч коммунист байгаагүй л дээ.

Тэгэвч ад үзээд байдаг социализмын үед хуримтлуулсан улсын өмч хөрөнгийг ардчилал нэрийн дор авч идсэн, үрж шамшигдуулсан гэдгийг хэзээ ч бол хэлэх л хүний нэг би мөн гээд болж өнгөрсөн нэгэн үйл явдлыг биеээр үзсэн хүний хувьд эргэн дурсмаар санагдчихлаа..

Ардчилсан хувьсгал өрнөсөн цагаан морин жил би Монгол телевизийн сурвалжлагч байлаа. “Сэтгүүлчийн индэр” нэртэй өмч хувьчилалын алдаа оноог сэтгүүлчдээр хэлэлцүүлдэг нэвтрүүлгийг миний бие хариуцдаг байв.Эдүүгээгээс олон жилийн тэртээх тэр нэгэн өдөр УИХ-ын эрхэм гишүүн М.Зэнээ надтай яаралтай уулзмаар байна гэж утасдсанаа удсан ч үгүй ажил дээр хүрэээд ирлээ.Тэрээр надтай уулзуут бараг л мэндийн ч солиогүй:

-За хө энэ монголд чинь самуун цаг нүүрэлжээ Цаашдаа чухам юу гээч булай булхай илрэх юм бол. Өчигдөр ерөнхий сайд /Д.Бямбасүрэн гуайг хэлсэн хэрэг/ Улсын их хурлын гишүүдэд маш ноцтой мэдээлэл хийлээ. Монгол улс 100 сая доллараа диллер тоглоод алдчихсан гэнэ. 4 тонн алтаа Англи руу ачуулчихсан гэнэ.Ямартай ч монголын ард түмэн З жил өлөн зөлмөн аж төрж бүсээ чангалах аюул нүүрэлжээ.Энэ ер нь юу гээч юм болоод байгаа юм бэ? Мэдэхгүй. Хамаг валютаа хоосолчихсон төр засаг ард түмнээ картын бараанд очерлуулахгүй гээд ч яалтай гэж хэлээд толгой сэгсрэн халаглалаа.Ерөнхий сайд цааш нь битгий энэ тухай зарлаад байгаарай, зөвхөн их хурлын гишүүдэд л дуулгаж байгаа юм гэж сануулга өгсөн. Би ийм муухай луйврыг яасан ч тэвчихгүй.Диллер тоголдог байсан бол нэг намтай байхад тоглоод тэр их алтан валютыг алдаад туучих нь яагаав. Энэ бол эзэнгүй төрийн жудаггүй хуйвалдагсадын жинхэнэ учир битүүлэг луйвар гэж би бардам хэлэх байна. Энэ тухай нэвтрүүлэг хийлгэж ард түмний сонорт хүргэх шаардлагатай л байна даа гээд аргаа ядсан байдалтай өмнөөс ширтэж суусан билээ.

Зэнээ минь одоо даанч алга даа.Хэрэв байсансан бол “Энэ алт диллерийн хэрэг Монгол улсын валютыг хуйгаар нь цөлмөсөн хамгийн анхны, хамгийн дуулиантай, ард түмнийг өлөн зөлмөн байдалд хүргэсэн мянган жил болсон ч мартахын аргагүй луйвар байсан юм” гэдгийг ээдрээтэй эгзэгтэй энэ цаг үед эзэнтэй, нэртэй устай нь дэлгэх байсан биз ээ.

 Алт диллерийн тухай нэвтрүүлгийг ч би хийчихсээн. Үнэн юмны төлөө бол хэнээс ч юунаас ч буцахгүй хэмээн О.Дашбалбар, М.Зэнээ бид бие биесдээ ам өчгөө өгч ил далд тэмцэж, эх орон ард түмнийхээ эрх ашгийн төлөө сэтгэл шулуудаж явсан үе л дээ. Уг нэтрүүлэг эфирт цацагдмагц бөөн асуудал үүсэж бүсийн чуулган гээд хөдөө аймагт явсан сайд, дарга нар сандуу мэндүү буцаж ирж, засгийн газрын телевиз засгийн газрын үйл ажиллагааны эсрэг нэвтрүүлэг хийлээ гэж хэвлэлийн бага хурал хийлгэж бөөн дуулиан дэгдсэн юмдаг

. Радио, Телевизийн Улсын Хорооны даргаар тавигдаад удаагүй байсан Х.Цэвлээ гуай намайг өрөөндөө дуудаад “Яагаад ийм нэвтрүүлэг хийчихэв дээ.УИХ-ын гишүүн Ц.Элбэгдорж, Л.Дашням нараас гадна сэтгүүлч С.Сүхбаатар уг нэвтрүүлгийг эсэргүүцсэн ийм мэдэгдэл ирүүлжээ. Өнөө оройны эфирт уншуулах гэж байна гээд намайг үз гэж өглөө.Тэр мэдэгдэл нь” Монгол телевизийн сурвалжлагч Ч.Дамдиндорж нь М.Зэнээ мэтийн бэртэгчингүүдээр хөгжлийнхээ замыг ухралт буцалтгүйгээр сонгосон зах зээлийн харилцааны дагуу тулгамдсан асуудлыг эсрэгээр сурталчлуулж, монголын ард түмнийг хагарган бутаргах үйлдэл хийлээ” хэмээн эсэргүүцэл илэрхийлсэн байсан бөгөөд уг мэдэгдлийг тэр орой нь цагийн хүрдээр нэвтрүүлэгч Бямбаа уншиж олон түмэнд танилцуулж байж билээ.

Уг нэвтрүүлгийн талаар жаахан тодруулах гээд үзье.Алт диллерийн асуудлаар хийх нэвтрүүлгийн бичлэгт Сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч асан Б.Галарид, Уланбаатарын мэдээ сонины сурвалжлагч Бат-Очир бид гурав оролцох гэж байтал Ц.Элбэгдорж, эрдэмтэн зохиолч Л.Дашням, сонин сурвалжлагч Долгорын Сүхбаатар нар урилгагүй бөгөөд заллагагүй орж ирсэн нь Алт диллерийн асуудлыг хамгаалахаар хань хамсаатнуудаасаа албан даалгавартай ирээд үнэний өмнө үг нь бүдэрч, уур нь шатаж, уушиг нь сагсайгаад буцсан юм л даа. Тэгээд даалгавраа биелүүлж чадаагүйн учир дарамтлах маягтай тийм мэдэгдэл уншуулж өөрсдийгөө үнэд хүргэх гэсэн хэрэг билээ./Л.Дашням нь эрдэмтэй, боловсролтой бас өөрийн гэсэн бодлогтой хүн тул олон юм яриагүй шиг санагдана/

М.Зэнээ монголын ард түмний ариун цагаан хөдөлмөрөөр бүтсэн,монголын ард түмний сайн сайхан амьдралын төлөө зарцуулагдах улсын хөрөнгө тэр их валютыг үрэн таран хийж, монголчуудыг элгээр нь хэвтүүлэх нүгэл хилэнц, дор хаяж гурван жилийн гунигт үйлдэл боллоо гэхчилэн сэтгэл сэмэрч ухаан балартмаар ярьж байсныг тэр үед нэвтрүүлэг үзсэн хүмүүс одоо ч мартаагүй дээ.

          Алт диллерийн хэрэг гэж сүр бадруулан ярьж байснаас бус орон шоронд орсон арга хэмжээ авагдсан хүнгүй авсан хүмүүсийн зол, алдсан монгол улсын хохь бодоод өнгөрсөн байх шүү.Одоо эргээд санахад луйвар л байсан байх шүү. Их жанжин Сүхбаатарын зээ хүү ч бил үү, Сүх-Эрдэнэ гээд нөхөр гол хүмүүсийн нэг гээд л яригдаж байсан тэгс ингэс хийгээд ял зэм ч үгүй хөрөнгөт өртөнцөд хөл тавиад сураг тасарсан байх аа.

          Алт диллерийн хэргийн халуун мөрөөр нь мөрдөж мөшгөх нь холгүй явсан М.Зэнээ тухайн үед

“Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Чимэдийн охин диллер тоглож хөрөнгө сүйтгэсэн Ч.Сайнсанаа ямар гээч гавъяатны далавчин дор далдран нэр нь ч гарахгүй байна вэ? гэж нэр цохон асуухын дээр алт диллерийн булхай дээрмийг мэдсээр байж өөгшүүлсэн удирдах албан тушаалтан нарт оногдох хариуцлага гэж байна уу? хэмээн асуумаар байна гэж бичсэн бодит баримт өнөөдөр ч цагаан цаасан дээр хараар бичигдэж үлдчихээд эзнээ төлөөлж цагийн хуулинд хариулт өгсөөр байх юм

          ...Бид ард түмний төлөө гэж яриад ард түмний эсрэг үйл ажил явуулагчдаар төр,засгийг удирдуулж болохгүй.Монгол орны эдийн засгаар тоглосон этгээдүүд өнөөдөр Монголыг хөгжлийг дэмжих сан,Төв азийн хөгжлийн сан мэтийг байгуулж, гадаад дотоодоос мөнгө цуглуулж, түүнийгээ үржүүлж, цаг ямагт цайллага дайллага хийж, гавъяат,ардын баатар болох тухай сонин хэвлэлд өөрсдийнхөө санаа бодлыг цухалзуулж, оны хүн, оны алдартан хэмээн бие биесээ хөхүүлэн шагнаж, явцууран хуйвалдаж, бүжиглэн жүжиглэж, тансаг сайхнаар архидан наргиж байхад Монгол Улс хэрхэн яаж хөгжихсөн билээ” гэж бичиж байлаа

( АЭ.сонин. 1994.3.24.дугаар 57 ). Монголын ард түмэн бид энэ үед энх тунх,амар тайван, элбэг дэлбэг,аз жаргалантай шинэ нийгэм байгуулах гэж ядаж цөхөж яваа алдартай гавъяатай улс гэж энэ хүмүүсийг өргөмжлөн хамгаалж хайцаалсаар өнөөдрийг хүрсэн ч эцсийн үр дүн нь 35 тэр бум америк долларын өртэй,Оюу толгойн орд гэж өгөөш байхгүй өрөнд өехийдүүлсэн гаднын хөрөнгө оруулагчтай, газар нутгийнх нь алт эрдэнэс, аринжин зэс,өөдтэй өнгөтэй нь гадаад улсын нэр шошиг бүхий лицензтэй, улс монголыг нь урд хөршийнхөн авна гэсэн айдас хүйдэстэй болчихсон энэ үед эргэж мөрөө мөшгөж, идэж уусан,алдаж гээсэн, алдсан эндсэн юмаа хянаж шалгах цаг болсон бус уу?

          Мөхөс намайг алт диллерийн тухай энэхүү нэвтрүүлэг хийж амь наана, там цаана арга хэмжээ авахуулдагийн даваан дээр Сэтгүүлчийн индэр гэх өмч хувьчилалын тухай нэвтрүүлгийг минь хийлгэхийг болиулж хаалгаж байх үед өмч хувьчлал нэртэй дээрэм эхэлчихсэн, Ц.Элбэгдорж,Долгорын Сүхбаатар мэтийн нөхөд луйврын тэр үлдлээ хамгалах гэж миний хийж байсан нэвтрүүлгэнд оролцож, дараа нь УИХ-ын гишүүний нэр барьж эсэргүүцсэн мэдэгдэл гаргаж байсныг дараах баримтаар тайлбарлахыг оролдоё.

          Тэр үед улсын нийслэлд гурав, дөрөвхөн том зочид буудал байсан даа.Улаанбаатар зочид буудал, Хангай зочид буудал,Баян гол зочид буудал баригдаж дуусаагүй Чингэс зочид буудал гэхчилэн.Улаанбаатар зочид буудлыг ч яахав Ц.Балдарж гэдэг хүн хувьчлаад авчихсан.Ямар үнээр,ямар замаар яаж авсан тухай нь одоо ч мэдээлсэн юмыг мөхөс миний бие олж үзээгүй.

          Харин Улаанбаатарын яг төв дунд сүндэрлэх сүр бараатай “Хангай” зочид буудлын тухай тэр алт диллерийн асуудал хөндсөн нэвтрүүлэгт би өөрөө сурвалжилж оруулж байсны хувьд ярих л болно .Тэр үед намайг сурвалжлагаар Хангай зочид буудалд очиход хариуцлагатай дежур нь Дүүвээ гэдэг нас тогтож намба суусан эмэгтэй байсан.Намайг ороод “-энэ Хангай зочид буудал маань яагаад ийм эль хуль,эзэнгүй болчихсон юм бэ гэж асуухад тэрээр:

          -Хувчилал нэртэй хуйвалдаан болсон байх аа. Манай энэ зочид буудал чинь 432 ажилчин, албан хаагчтай, Гадаадын мэргэжилтэнд үйлчлэх газар нэртэй сайхан албан байгуулага байсан юм.Нэг л өдөр эзэнтэй болсон.Тэр олон хүн ажилгүй болсон. Энэ зочид буудлыг нэг төгрөгний ч үнэгүйгээр Шийтэр гэдэг хүнд өгчихсөн юм билээ. Тэр хүн нь хийсэн тохижуулсан юм байхгүй. Харин доторх тавилга, хивс эд юмсыг нь үрж зарж эхлээд байна. Энэ зочид буудал монголд хамгийн үнэтэй зарагдаж байсан Румин улсын иж бүрэн мебель тавилгаар хангагдсан, Улаанбаатар хивс өрөө тасалгаанд нь битүү дэвссэн монгол улсад байхгүй хамгийн тансаг зочид буудал.. Алтыг нь аваад адврыг нь хаяна гэдэг шиг ажилчин албан хаагчдыг нь гудманд гаргачихлаа шүү дээ. Азтай одтой, албан тушаалтай хүмүүст энэ хувьчилал гэдэг чинь хувьтай хэн нэгнийх нь хуйвалдаан юм биш үү гэж их л цухалдангуй ярьж байсан юм даг.

          Эдүүгээ цахим ертөнцөөр “ 90-д оны өмч хувьчилал бол нийтийн өмчийн луйвар байсан гэж бичээд байгаагийн зах сэжүүрээс мэддэг гэрч нь би биш юм уу ч гэж бодогдох шиг.

          Буудлын эзэн Шийтэр гэгч үнэгүй авсан зочид буулынхаа үнэтэй эд юмсыг нь үрж зарж байхтай би таарч л байсан.Баахан юм зарж мөнгөтэй болж аваад Таквандо-гийн холбооны тэргүүлэгч байсан Ганзориг гэдэг залууг бие хамгаалагчаа болгоод Германаас үнэтэй машин худалдаж аваад ирэх замдаа Польш, Чехийн хил дээр онхолдож хэмхэрсэн машиныхаа сэгийг тэндээ хаяаад амь наана там цаана буцаж ирсэн юм даг./Би бас тэр холбоог байгуулалцсан тэргүүлэгч нь байсны хувьд мэдсэн гэх үү дээ/

          Хангай зочид буудлын хувьчилал гэгч хамаг юмыг нь зарж завшаад хагархай цонхтой, хайрлах эзэнгүй хаягдсанаар өнөөдрийг хүрч байх шив дээ.

          Харин Чингэс зочид буулал Югаславуудыг нь гаргаснаар эзэнгүй болж хамаг юм нь хулгайн замаар орж тоногдон авах эзэнгүй байхад Сү.Батболдод худалдсан гэдэг.Тэр үед Монгол Импекс гэдэг улсын компанид ажиллаж байсан гадаад худалдааны ихээхэн туршлагатай, зах зээлийн өндөр мэдлэг боловсролтой хэдэн залуус нийлж хувиараа ноолуур, арьс шир малын гаралтай түүхий эдийг европт өндөр үнээр зарж ашиг орлого олж хөрөнгөжсөн гэж яригдаж байсан үе. Тэр зах зээл гэгчийг жинхэнэ мэдэрсэн хүмүүсийн нэг нь Сү.Батболд байсан гэдэгтэй маргах хүн бараг үгүй л болов уу. Монголд Чингэс зочид буудлыг авчих гадныханд алдчихгүй эзэмшээд үлдэх хөрөнгөтэй хүн хэн байж болох вэ гэж ерөнхий сайд Жасрай гуай өөрөө судалж сурж байж Сү.Батболдод өгсөн тухай нь телевизээр ярьж байхыг сонсож байсан юм би. Чингэс зочид буудлыг бас нэг Шийтэр шиг нөхөр авчихсан бол нэг бол балгас нэг бол нэг хятадын мэдэлд оччихсон Улаанбаатар хот дахь Хятадын Чингэс буудал болчих байж дээ гэж бодож байсан үе надад бий.

          Сү.Батболд гэдэг хүнтэй уулзаж ч үзээгүй мөртлөө эдүүгээ ч би түүнийг хятад дагаж далдаганадагуудын нэг лав биш л гэж боддог юм.Энэ бол хувь хүн миний л бодол юм шүү.Хүний нохой идэхээр өөрийн нохой ид гэдэг үгийг би их үнэ цэнтэй үг гэж бодож явдаг аа. Би ийм бодолтой явдаг гэж бичиж байх явцдаа, цахимаас “Bayarsaikhan Sharav” гэсэн хаягаар америкаас Сү.Батболдын тухай “Шуламын багийнхан” гэсэн дайрлагын шинжтэй,зүйл бичсэнийг олж уншлаа. Тэгээд би бас олон талаас нь бодож үзлээ.Тэгснээ өөрийн бодол өөртөө зөв хэмээн санасан бодсоноо цааш нь үргэлжлүүлэхийн тулд бичиж буй зүйлээсээ бага зэрэг хадуурч Сү.Батболдын талаарх өөрийнхөө бодлыг илэрхийлж Шуламын тойргийн сонгогч болсноо зөвшөөрөхгүйн тулд хэдэн үг хэдэрлэхээр шийдчихлээ.

          Ерөнхийдөө УИХ-ын энэ жилийн сонгуулийн сонголтыг буруу хийсэн гэж Баярсайхан гэгч сонгогч түмнийг дайрч давшилсан, тэгэхдээ Сү.Батболдыг гаргасан сонгогч түмэнд хонзогносон аястай болохыг нь ч ойлгоодохлоо.

 Тодруулбал: “2020 оны сонгуулиар ... Монголыг олон арван жил хорлосон мэнгэтэй чөтгөрөөс салсан ч бусдын гараар могой бариулж гаршсан Сү шулам дүрээ хувиргаад үлдчихлээ.Тэр бол нийслэлийн Сүхбаатар дүүргээс дүрвэж Дундговиос сонгогдсон Сүхбаатарын Батболд.Түүнийг болон тойрон хүрээлэгчдийг нь улс төрд амьд үлдэх боломжийг нь Сүхбаатар дүүрэг,Увс,Дундговь, Сэлэнгийн сонгогчид олгосоор иржээ.Эдгээрийг Шуламын тойог гэвэл зохилтой гэжээ.

Монгол улсын иргэн сонгох сонгогдох эрхээ эдлэх нь эх орноосоо дүрвэсэн ч юм уу, луйвар дээрэм хийж харь газрын хатавч бараадах хар мөнгөтэй болсондоо монголоосоо дүрвэсэн ч юм уу хэн нэг үл ойлгогдох тэнүүлчин монгол улсын их хурлын сонгуулийн тойргийг “Шуламын тойрог, Мэнгэтийн тойрог ч гэх шиг дайрч давшлах ямар эрхтэй вэ? Шуламын тойргийнхон гэх бид бүхэн тэгээд бас бүгд шулам болох уу? Аймаг сумааар нь ард олноор нь хамруулан шулам чөтгөр гэж баалж суух үхээнц чи өөрөө хэн юм бэ? Тийм буянтай, ачтай тустай, монголдоо элэгтэй, хэрэгтэй хүн юм бол америкт очиж аяга таваг угаадаг нь юу вэ? Аль эсвэл монголоо цөлмөгсөдийн нэг луйварчин хараар олсон ногооноо тэнд очиж үрэхээс өөр аргагүй болчихсон дээрэмчин юм уу? Бузгай сүрхий амьтан юм бол буцаж монголдоо ирээд иргэнийхээ эрхийг эдлээд “Бурханы тойрог” гэж байдаг юм бол тэндээ очиж саналаа нэмэрлэхгүй яасан юм бэ?

Сэгсгэр ч гэсэн эх минь, сиймхий ч гэсэн гэр минь гэж нэг үг бий дээ.Ээж чинь тэр тойрогт таараад саналаа өгчихсөн бол чөтгөрийн тойргийн чөтгөр болох уу?

Үзэл бодол таарахгүй байж болно,өөр хоорондын өс хонзон ч байх болно Сү.Батболд та хоёрын хооронд зөрчил байж ч болох л байх л даа.Тэгэхдээ бусдыг дайруулан дайжигнахдаа бодитой, баримт нотолгоотойгоор ярьж хэлэх хэрэгтэй гэж бодож байна.

Оюу толгойг харийнханд бэлэглэх ажлын гол зохион байгуулагч нь гэж Сү. Батболдын нэрийг цохоод “Орд газар зарж амташсан түүний хоёрдугаар хоол нь Оюу толгой байлаа. Нөгөө С.Баяр,Ц.Элбэгдорж,Ц.Баярцогт,Ч.Сайханбилэг нар бол “ Зөвхөн хувь хүртэгчид байсан юм” гэж мэдэмхийрчээ.Авилгатай тэмцэх газраас нэгэнт шалгаж байгаа, зарим нь авах ял зэмээ авчихсан, зарим нь чам шиг хүний газар гүний нутагт зугтаж толгой хоргодож яваа дээрх нөхдийг гэм зэмгүй болгож харин тэдний жинхэнэ толгойлогч нь Сү.Батболд гэж байгаа нь миний дургүй зэвүү хоёрыг хүргэчихлээ.Тэгээд ч наад гүтгэлэг чинь монголчууд өр зээлэнд боймлуулах, газар нутгаа харийнханд алдчих аюул нүүрэлсэн үед энэ бусар булай зүйлийн эхлэл нь хаанаас вэ гэдгийн талаар бичих гэж ядаж цөхөж байхад хэзээ хойно улс төрд орж ирсэн Сү.Батболдоор халхавч хийж тэд бол “Зөвхөн хувь хүртэгчид” хэмээн тэдний гэм хорыг цайруулах гээд байгаад л миний дургүй хүрсэн хэрэг.Ер нь шүүхээр эцэслэн тогтоогоогүй зүйлээр бусдын нэр төрийг гутаан доромжилсон бол хуулийн хариуцлага хүлээнэ гэдгийг өөрөө мэдэхийн дээдээр мэдэх байлгүй.

Монгол улсын ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, сангийн сайд нарыг Сү.Батболдоос хувь хүртэгчид хэмээн дамшиглаад сууж байгаа өөрийг чинь эрүүл хүн гэх үү? Эсвэл солиорлын ертөнц гэх үү? Хүнээс хувь хүртэх нь байтлаа алтан валютаа монголдоо багтаахгүй Швицарын банкинд зарим нь хадгалсан гээд байгаа биз дээ.

Та бас “Шуламын багийн шунал Таван толгойг ч тойрсонгүй” гээд... Хулгай нь илрэнгүүт тэд лицензээ улсдаа буцааж өгсөн нэрээр нэг хэсгийг нь бизнесийн хамтрагч “Эм СИ Эс”-т үлдээсэн нь өнөөдрийн “ Энержи ресурс” гэжээ. Тэгвэл Өмнөговь, Дундговь, Дорноговийн өчнөөн ордын леценз нь хятадын компаниудад зарагдчихсан байхад эх орныхоо газар нутгаас харийнханд зарсан луйварчдын талаар амаа хамхичихаад монгол улсынхаа сан хөмрөгт орлого оруулж буй ганц Таван толгойн ордыг хадгалж, харийнханд алдчихалгүй авч үлдэж улсдаа өгсөн Сү. Харин Шулам Сү.Батболдын харгайгаар Дундговийнхон шулам, Сэлэнгэ, Батболдыг харааж зүхээд байдаг нь ямар учиртай юм бол оо.

 Баярсайхан гэгч таны хэлсэнчлэн Сү.Батболдын хувь хүртэгч төдий Ц.Элбэгдоржийг монгол улсын ерөнхийлөгч байх, мөн нөгөөх нэг хувь хүртэгч Ч.Сайханбилэгийг ерөнхий сайд байхад Сү.Батболдын улсдаа буцааж өгсөн гээд байгаа Таван толгойн ордыг Хятадуудад 100 жилийн хугацаатай өгөх гэж байхад нь УИХ-ын дарга З.Энхболд эх орон ч сэтгэл өвөрлөн авч үлдсэн хэрэв Энхболд байгаагүй бол тавиад туух байсан гэж хэвлэл мэдээлэлээр олон түмний сонорт хүргэж байсныг Ш.Батсайхан гэгч та яагаад хацайлж нуугаад байгаа юм бэ?

Хэрэв Сү.Батболд Тавантолгойн ордыг авч хадгалж байгаагүй бол өнөөдөр Таван толгойн асуудал монголд хамааралгүй болчихсон бол хэнийг хэл үгээр доромжлох вэ?.

За энэ ч яах вэ? Таван толгойн орд монгол улсын мэдэлд Сү.Батболдын идэвхи зүтгэлийн үр дүнд үлдсэн гэдэгтэй эрүүл ухаантай хүн маргахын аргагүй юм чинь.

Увсынхан шулам, Сү.Батболдын ээж,аав, Эгч дүүс бүгд шулам болж байдаг мөн хэцүү еэ.

Эцэст нь хэлэхэд хэн хүнд алдаа дутагдал байдаг л байх. Өнөөдөр Оюу толгой, Таван толгой хоёроо урд хөршдөө тавиад туучихсан бол энэ хэцүү цаг үед монголчууд бид яахсан билээ. Монгол улсын төрийн мэдэлд байгаа ганц амь зогоож байгаа Таван толгойн орд газраа авч үлдэж улсдаа өгсөн Сү.Батболд таныг миний хувьд баалах нь байтлаа бахархахаас өөр аргагүй л гэж хэлэх гэсэн хэрэг ээ.Тэгээд ч та л ерөнхий сайдаар ажиллаж байх үедээ Монгол нутгийн 27 хувьд нь лиценз олгогдсон байсныг хоёр дахин багасгаж лицензүүдийг нь цуцалсаар 14 хувь болгож газар нутгаа хамгаалсан Монгол улсын ерөнхий сайд байсан гэдгийг тань монгол түмэндээ сонордуулчих юмсан гэж бодож л явсан билээ.

Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай.

Дэлгэрэнгүй унших

Сэтгэгдэл

Тод индэр

Б.Энхбаатар: 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа 32 төлбөр авах цэгийг бүрэн цахимжуулна

Огноо:

,

Зам, тээврийн хөгжлийн төв ТӨҮГ-ын Төлбөр авах үйл ажиллгааны хэлтсийн дарга Б.Энхбаатартай ярилцлаа.

-Улсын хэмжээнд төлбөр авах цэг /ТАЦ/ -үүдийг үе шаттай цахимжуулах ажил явагдаж байгаа. Хот тойрсон ТАЦ-үүд галын хайчнаас бүрэн салсан уу?

-Зам, тээврийн хөгжлийн сайдаас өгсөн үүрэг, чиглэл, салбар яамны хэрэгжүүлж буй бодлогын дагуу эхний ээлжинд Улаанбаатар хотыг тойрсон товчоодыг бүрэн цахимжуулж дууссан. Ингэснээр иргэд орон нутгийн замд товчоод дээр саатахгүй зорчих боломжтой болж, хүнд суртал чирэгдэл бүрэн арилсан.

Товчоод бэлнээр төлбөр хурааж байх үед нэг тээврийн хэрэгсэл 17.4 секунт зарцуулдаг байсан бол одоо 1-2 секунтэд саадгүй нэвтэрч байна.

Үүнийг эрчимжүүлж 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа нийт 32 төлбөр авах цэгийг бүрэн цахимжуулж дуусна.  

Одоогоор хот тойрсон зургаан төлбөр авах цэг бүрэн цахимжсан. Үлдсэн 26 төлбөр авах цэгийг 2024 онд бүрэн цахимжуулахаар ажиллаж байна.

Ердийн үед Улаанбаатараас орон нутгийн орох гарах хөдөлгөөнд 18-20 мянган тээврийн хэрэгсэл өдөр тутамд оролцдог бол баяр ёслолын үеэр энэ тоо 5 дахин нэмэгдэж, 100 мянгад хүрдэг байсан.

Тэгвэл өнөөдөр төлбөр авах цэгүүд цахимжиж жолооч нар удаан хугацаанд сааталгүй нэвтэрдэг болсон. Энэ нь хэт ачаалалтай, иргэдийн бухимдлыг төрүүлдэг байсан асуудлыг бүрэн шийдсэн.

-Авто зам ашигласны төлбөрт хураадаг 1000 төгрөгийн хураамж нь зам арчлалтын нийт төсөвд хүрдэг үү?

-Зам, тээврийн хөгжлийн төв ТӨҮГ нь олон улс, улсын чанартай авто замын өдөр тутмын бэлэн байдал, завсар арчлалтыг хариуцан ажилладаг. Зам ашигласны төлбөрт хураадаг 1000 төгрөг нь авто замын их, урсгал, ээлжит засварт бүрэн хүрэлцдэггүй.

Шинээр зам барих, баригдсан замын арчилгаа нь тусдаа асуудал. Улсын хэмжээнд хуримтлуулсан товчоодын төлбөрөөр 10 км зам ч барьж хүрэхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Мөн энэхүү мөнгө нь замын засвар арчилгааныхаа дөнгөж 20 хувьд л хүрдэг. Үлдсэн 80 хувь нь улсын төсвөөс санхүүжүүлдэг. 

-Улаанбаатар хотыг тойрсон тухайн ТАЦ байршиж байгаа дүүрэг хороонд амьдардаг бол орох гарах бүрд төлбөр төлөх үү?

-Зам, тээврийн хөгжлийн сайдын 226-р тушаалын дагуу цагаан жагсаалтад бүртгэх хөтлөх түр журам 2023 онд шинэчлэгдсэн. Энэ нь нийслэл хотыг тойрсон, тухайн төлбөр авах цэг байршиж байгаа дүүрэг, баг, хороонд амьдарч буй хүмүүс цагаан жагсаалтад хамрагдаад үнэгүй зорчих эрхтэй болж байгаа. 

Үүнд хамрагдахын тулд E-Mongolia цахим системээр нэвтэрч цагаан жагсаалтад бүртгүүлж, зам ашигласны төлбөрөөс чөлөөлөгдөх боломжтой.

-Өдөрт нэг удаа 1000 төгрөг хураан авдаг байсан бол одоо орох гарах болгонд аваад байна. Яагаад?

-Тухайн өдөр нэг л хураамж авна гэсэн дүрэм, журам анхнаасаа байгаагүй. Зам ашигласны төлбөрийг өдрөөр биш ашигласан замаар тооцож авч байгаа. Хот хоорондын замыг иргэд ашигласан л бол явах бүртээ төлбөр төлнө.

Олон улсын жишгээр 100км тутамд авто зам ашигласны хураамжийг тодорхой тарифаар хураадаг. Харин манай улсад 350 км тутамд нэг хураадаг. Мөн төлбөрийн хэмжээ 50 дахин бага байдаг.

-Зам ашигласны төлбөрөө иргэд цахимаар хэрхэн төлөх вэ? 

-Цахим төлбөрийг иргэдэд хүртээмжтэй байлгах үүднээс ezam.mn, emongolia, social pay, e-barimt, monpay gerege,toki, autobox болон банкны бусад аппликейшнээр төлөх боломжтой болгосон.

-Цахим төлбөр төлөхөд НӨАТ өгдөг үү?

-Татварын тухай хуулийн дагуу төрөөс үзүүлж байгаа ажил үйлчилгээнд НӨАТ төлдөггүй. Тиймээс төлбөр төлсөн баримт олгох ч НӨАТ-ын баримт очихгүй. 

-Улсын хэмжээнд байгаа бүх ТАЦ-үүд цахимжуулснаар авто замын салбарт ямар өөрчлөлт гарах вэ?

-ТАЦ-аар нэвтэрч буй тээврийн хэрэгслийн хурд нэмэгдэж, иргэд зорчигчид саад чирэгдэлгүй үйлчлэх нөхцөл бүрдэнэ. Мөн авто замын санг бүрдүүлж буй авто замын байгууламж ашигласны төлбөрийн орлого 30.8 хувиар өснө. ТАЦ-үүд цахим болох дунд хугацаанд 30 орчим хувийн ажлын байрыг хэмнэнэ. Манай улсын дотоодын болон олон улсын тээвэр ложистикийн хөгжилд дэмжлэг болж,  авто замын дэд бүтэц, хөдөлгөөн, тээврийн хэрэгсэл, байр зүйн мэдээлэл агуулсан мэдээллийн нэгдсэн сан бий болж бусад системүүдийн хөгжилд хувь нэмэр оруулна гэж үзэж байна.

Эх сурвалж: ЗТХЯ

Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Р.Булгамаа: Үр хүүхдээ үл хайхарч байгаа эцэг, эхчүүдэд хариуцлагын асуудал яригдах ёстой

Огноо:

,

Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Зөвлөлийн гишүүн, хуульч, өмгөөлөгч Р.Булгамаатай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

Хүүхдийн эсрэг гэмт хэргийн ялын бодлогыг чангаруулснаар асуудал шийдэгдсэнгүй

-Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийг шинэчилсэн найруулгаар нь батлаад удаагүй байна. Та бол олон жилийн өмнөөс хүүхэд хамгааллын асуудлаар нийгэмд өөрийн дуу хоолойгоо хүргэж ирсэн хүн. Бас хүчирхийлэлд өртсөн олон хүүхдэд өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлж байсан. Тиймээс Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийн төслийг боловсруулахад нэлээд идэвхтэй оролцсон гэж сонссон?

-Миний хувьд Хүүхэд хамгааллын хуулийн ажлын хэсэгт орж ажилласан. Хүүхдийн эрхийн чиглэлээр, хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа олон асуудалд анхаарч ажиллаж ирсэн мэргэжлийн хүний хувьд намайг урьж оролцуулсан гэж харж байгаа. Хуулийн төсөлд юуг илүү онцлон тусгах шаардлагатай вэ гэдэг дээр нэлээд санал санаачилга гаргаж оролцсон. Жишээлбэл, гэмт хэргийн хохирогч холбогдогч хүүхдийн эрхийн хамгаалал, хүүхдийн үе тэнгийн дээрэлхэлтийн асуудлыг хуульд зайлшгүй тусгаж өгөх шаардлагатай гэдгийг өргөн хүрээнд хөндсөн. Мөн  хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явц дахь хүүхдийн эрх хамгааллын асуудал гэх мэт. Мөрдөн шалгах ажиллагааны үед хүүхэд мэдүүлэг өгөхөөс эхлээд томчуудын нөлөөлөл их гарч ирдэг. Тэр тохиолдолд хүүхдийн эрх хамгаалын асуудалд төр яаж оролцох ёстой вэ гэдэг тусгай зохицуулалтууд хэрэгтэй болдог. Амьдрал дээр яадаг вэ гэхээр, би төрүүлсэн хүүхдээ мэднэ, чи ингэж хэл гээд буруу ташаа үгийг зааж зааварлаж, хүүхдээ зовоогоод яваа ээж, аав ч байдаг. Тэр бүү хэл мэдүүлгээс нь хүртэл буцаалгаж, ар гэрийхэн хийгээд гэмт этгээдийн зүгээс элдэв дарамтанд орох ч  асуудал  тохиолддог. Энэ тохиолдолд хүүхдэд эрхийн хамгааллын асуудлыг яах вэ гээд олон асуудлыг хуульчилж өгсөн. Нэмж хэлэхэд, гамшиг ослын үед хүүхэд хамгааллын асуудлыг яаж зохицуулах вэ гэсэн шинэлэг зүйлүүд хуульд орсон. Хуучин хуулиас харьцангуй дэвшилттэй болсон зүйл нь юу вэ гэвэл, үе тэнгийн дээрэлхэлтийг хүүхдүүдийн хоорондын харилцаа хандлагын асуудал гэж хардаг байсныг өөрчилж, үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эсрэг ямар арга хэмжээ авч болох вэ гэдэг үе шат, зохицуулалтыг хуульчилж өгсөн. Хөндөж, дэвшүүлсэн дээрх саналууд хуульд зохих хэмжээгээр тусгалаа олж орсон. Харин эцэг, эхийн үр хүүхдээ үл хайхардаг, хайхрамжгүй байдлын хор хөнөөлөөс бага насны хүүхэд осол гэмтэлд орж, эсвэл ямар нэгэн байдлаар гэмт хэргийн хохирогч, холбогдогч болсон бол хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа энэ үйл баримт дээр эцэг, эхэд хүлээлгэх хариуцлагын асуудлыг хуульчлах ёстой гэсэн санал маань миний санаанд хүртэл тусгагдаагүй. Гэхдээ дараагийн удаа илүү дэлгэрэнгүй тодорхой боломж ирэх байх гэдэгт найдаж байна. Хөндөж буй эдгээр асуудал хуульд зохих хэмжээгээр тусгалаа олж орсон.

-Хууль батлагдан гарах нэг хэрэг. Уг хуулийг сурталчлан таниулах, амьдралд хэрэгжүүлэх тал дээр хэр анхаарч байгаа бол оо?

-Хууль батлагдан гараад олон нийтэд сурталчлан таниулах ажил үе шаттай явж байгаа хэдий ч эцэг, эхчүүдэд хуулийн өөрчлөлт, шинэчлэлийг хүргэх асуудал орхигдож байна. Нөгөө талаар эцэг, эхчүүд дунд “Би өөрийнхөө хүүхдийг өөрөө мэдэж байна” гэх хандлага нийтлэг ажиглагддаг. Энэ бол зан заншлын хэм хэмжээтэй холбоотой, уламжлалт чиг хандлага л даа. Хуульд ямар өөрчлөлт оров  гэдгийг нийгэмд ойлгуулах нь маш чухал. Төрийн алба хаагчид, хүүхэд хамгааллын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудын мэргэжилтнүүдээс гадна нийгмээрээ, нийтээрээ хүүхдийн асуудлыг хөндөж ярьдаг. Түүн шигээ хүүхдийнхээ өмнө томчууд ямар үүрэг хүлээж, хариуцлага үүрч байгаа юм бэ гэдгийг нийтээрээ мэдэж байх нь тулгамдсан асуудал. Шинээр батлагдсан хуулийг ойлгож, мэдэж, хэрэглээ болгож байж хүүхдийн эрх зөрчигдөхгүй байх нөхцөл, орчныг бүрдүүлнэ.
Гэтэл өнөөдөр хүүхэд хамгааллын орчин хангалтгүй байна. Хүүхдийн эрх зөрчигдөхгүй байхад нийтээрээ анхаарах шаардлагатай болжээ. Улсын Ерөнхий прокуророос өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 25-нд гаргасан мэдээллээс харахад 2024 оны нэгдүгээр улиралд улсын хэмжээнд хүүхдэд хохирол учруулсан 1582 хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаанд прокурорын байгууллага хяналт тавьсан байна. Оны эхний улиралд 1582 хэрэг гарсан гэхээр нэг сард 500 гаруй хүүхэд ямар нэг хэлбэрээр гэмт хэргийн хохирогч болж байна. Анхаарал татсан асуудал олон байна. Хүний эрүүл мэндийн халдашгүй дархан байдлын эсрэг, өмчлөх эрхийн эсрэг, бэлгийн халдашгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг урд онуудаас өндөр өсөлттэй нэмэгджээ. Гэмт хэргийн зүйлчлэлээр авч үзэхэд 368 хүүхэд хулгайлах гэмт хэргийн, 300-гаад хүүхэд эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулах гэмт хэргийн, 360 гаруй хүүхэд хүчиндэх гэмт хэргийн хохирогч болжээ. Мөн 100 гаруй хүүхэд залилах гэмт хэргийн хохирогч болж. Хүчиндэх гэмт хэрэгт жилд дунджаар 350 орчим хүүхэд хохирогч болдог бол энэ оны нэгдүгээр улиралд л 360 хүүхэд энэ төрлийн гэмт хэргийн хохирогч болоод байна гэдэг анхаарал татсан асуудал.

-Уг нь хүчиндэх гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд оногдуулах ялын бодлогыг чангатгасан биз дээ?

-Тийм. 2023 оны 12-р сард Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж бага насны хүүхэд хүчиндсэн тохиолдолд оногдуулах ялыг 20 биш 25 болгож нэмсэн. Мэргэжлийн хүний хувьд тухайн үед хорих ялыг нэмснээр асуудлыг шийдэх гарц биш ээ гэж байр сууриа илэрхийлж байсан. Үнэхээр тийм гэдгийг дээр өгүүлсэн статистик харуулж байна. Хуулиа чангаруулснаар бүх асуудал шийдэгддэггүй юм байна. Хууль амьд байх ёстой атал амьдралд буухгүй байна. Амьдрал мэдэхгүй хүмүүс хууль баталбал ингэдэг.

Хорих ялын хугацааг нэмснээр гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлнэ, гэмт хэрэг үйлдэж болзошгүй этгээдүүдэд ямар нэг хэмжээгээр айдас болгоомжлол төрнө, ийм төрлийн гэмт хэрэг үйлдвэл бүх насаараа, 25 жил хоригдоно гэсэн ойлголт гэмт хэрэгтэнд төрөх байх гэж хууль тогтоогчид тооцсон. Гэтэл харамсалтай нь тийм зүйл байхгүй байна. Нэг жилд үйлдэгддэг гэмт хэргийн тоо ганц улирлын статистик дээр гараад ирлээ. Энэ нь хамгийн их анхаарал татаж байна. Тиймээс энэ асуудалд ялын өөр бодлого хэрэгтэй. Нөгөөтэйгүүр хүчиндэх гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг үйлдээд байгаа этгээдүүдийн пэдофил шинж тэмдэг буюу бага насны хүүхдийг сонирхдог хүмүүсийн тоо нэмэгдээд байна уу, эсвэл сэтгэцийн эмгэг өөрчлөлттэй этгээдүүд ийм гэмт хэрэг үйлдээд байгаа юм уу. Физиологийн хэрэгцээгээ хангах үүднээс, өөрийгөө хамгаалах чадваргүй байдлыг нь далимдуулж хүүхдэд халдаад байгаа юм уу гэх мэт олон шалтгаан нөхцөлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлан тогтоож байж хариуцлагын санкцыг нэмэгдүүлэх эсэх асуудлыг хөндөх ёстой. Манай улс шиг нэг жилд ийм олон хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болж байгаа улс орон алга. Энэ нь ялын бодлого бодит байдал дээр нэг л нийцэхгүй байгаагийн тод жишээ гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Мэргэжлийн хүмүүсийн байр суурь, дуу хоолойг сонсох хэрэгтэй. Хүүхдийн эрхийн эсрэг гэмт хэрэг өсөөд байгаа асуудал дээр криминологи судалгаа, дүгнэлт хийх зайлшгүй шаардлагатайг харуулж байна.

Хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн 639 хүнд эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татаж, 250 хэргийг яллах дүгнэлт үйлдэж шүүхэд шилжүүллээ гэж прокурорын байгууллагаас мэдээлсэн. Хүүхэд гэдэг эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, биеэ хамгаалах чадваргүй, тодорхой үүрэг, хариуцлага хүлээгээгүй, хариуцлага хүлээх хуулийн насанд хүрээгүй бодьгал. Гэтэл хүүхдийг гэмт хэргийн обьект болгож, хохироож байна гэдэг томчууд бид хүүхдээ хамгаалах үүргээ биелүүлэхгүй байгаагийн тод жишээ. Хаана, ямар орчинд хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болоод байна гэхээр дийлэнхидээ гэр бүлийн орчинд. Төр хууль, тогтоомжоо боловсронгуй болгоод, хүүхэд хамгааллын байруудыг барьж байгуулаад л байна. Сая Хүүхэд хамгааллын тухай хуулиар 700 гаруй нийгмийн ажилтан, сэтгэл зүйчийн орон тоог баталлаа. Сум, хороо болгонд хүүхэд, гэр бүлийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэнтэй боллоо.  Төр ингэж хүүхдийн төлөө анхаарч байхад гэр бүл дотроо хүүхдийг хохироогоод байгаа энэ үйл баримт бол үнэхээр ноцтой. Төрийн бодлого гэр бүлд очих ёстой. Энэ тал дээр анхаарах цаг болсныг харуулж байна. Хүүхдийнхээ өмнө үүрэг хүлээсэн субьектууд буюу эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч нарт хүлээлгэх хариуцлагын асуудлыг өөр түвшинд хөндөх хэрэгтэй болж байна.

Энэ он гарсаар бэлгийн эрх чөлөө халдашгүй байдлын эсрэг гэмт хэргийн хохирогч болсон 6-15 насны хорь гаруй охидын шүүх хурлуудад ороод байна.  Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдүүдэд шүүхээс дунджаар 15-18 жилийн хорих ял оногдуулсан. Үүний цаана хүүхэд гэмт хэрэгт өртөхөд ойрхон байсан хүүхдийг  асран халамжилж, харгалзан дэмжиж, хараа хяналт тавих ёстой субьектууд ямар ч хуулийн хариуцага хүлээхгүй мултарч байна. Үр хүүхдээ хайхардаггүй байдал газар авчээ. Тэгснээ гэнэт л миний хүүхдийг хохироосон байна гээд хашгичаад гүйдэг болохоос биш яагаад миний хүүхэд  ийм ноцтой гэмт хэргийн хохирогч болчихов оо, хараа хяналт сул байв уу гэдэгт огт анхаарал хандуулдаггүй. Хүүхдээ хайрлаж хамгаалах, өсгөж хүмүүжүүлэх, хараа хяналт тавих үүргийнхээ хаана нь алдаа гаргав гэж ухамсартайгаар бодож, цэгнэхийг ч хүсэхгүй байна. Тухайлбал: өвөөтэй нь даалуу, шатар тоглодог өвгөд ач охиныг нь ээлж дараалан охиныг нь хүчиндсэн гэмт хэрэг гарлаа. Мэдээж өндөр настай хоёр хүн хаалттай дэглэмд хорих ял эдлэх хуулийн хариуцлага хүлээгээд явцгаасан. Харин тэр өнчин охиныг өвөө нь асран  хамгаална гээд өөр дээрээ авсан атлаа гэмт хэргийн хохирогч болгоод насан туршийн эдгэшгүй шархтай үлдээлээ. Тэр хүүхэд одоогоор очих тодорхой газаргүй, маш хүнд нөхцөлд байна. Гэмт хэрэгт холбогдож хариуцлага хүлээсэн Өвгөчүүдийн үр  хүүхэд, ач зээ нар хүртэл өвөөгөө өмөөрч хохирогч охиныг элдвээр дарамталж, тэр бүү хэл гудамжаар явахад нь чулуугаар шидэж биед нь халдахыг завдсан тохиолдол хэд хэдэн удаа гарсан байдаг.

Тиймээс хохирогч охин өссөн өвөөийндөө амьдрах боломжгүй болж, хамаатны айлаар хоног төөрүүлэн амьдарч байна. Энэ жишээнээс хүүхэд хамгааллын бодлого хүрэх ёстой газраа хүрэхгүй байна. БЗД-ийн Гэр бүл хүүхэд хөгжил хамгааллын хэлтэст хандаж энэ хүүхдийн МСҮТ-д оруулчихлаа. Дотуур байр болон сургалтын төлбөрт нь нэмэр тус болооч гэж 2 удаа амаар болон бичгээр хүсэлт гаргасан. Харамсалтай нь төсөвт ийм үйлчилгээнд зориулсан мөнгө суугаагүй тул хожим нь аудитаас торгууль тавигддаг гээд халгаагаагүй шүү. Эцэст нь аргаа бараад нөгөө охиныхоо сургалтын төлбөрийг өнгөрсөн 4 сард өөрөөсөө төлж өгсөн дөө. Үнэгүй өмгөөлнө, араас нь сургууль соёл бараадуулах гэж хөтөлж гүйсээр эцэст төлбөрийн хүртэл төлөөд л байж байна. Ёстой нөгөө Жавхлангийн дуунд гардаг шиг тавилан юм даа. Яг үнэндээ 11хэн наснаасаа эхлэн тийм аймшиг дунд байсан охин хүүхдийг хайрлахгүй, араатнуудаас холдуулж хамгаалахгүй байхын аргагүй шүү дээ. Хүүхэд гэмт хэрэгт өртлөө төр хамгаалалтандаа авч сэтгэл зүйн, эрүүл мэндийн, хууль зүйн иж бүрэн туслалцаа үзүүлдэг шуурхай тогтолцоог нэвтрүүлэх хэрэгтэй ээ. Энэ мэт онц ноцтой асуудалд төрийн хүүхэд хамгааллын хүндээ ойртож хүрсэн бодлого хэрэгтэй. Төрөөс хүүхэд хамгаалын чиглэлээр төсөвлөсөн 14 тэрбум төгрөг хүндээ хүрэхгүй байна шүү дээ. Эцэг, эхийн хариуцлагыг ярихгүйгээр зөвхөн төр хамгаалах ёстой, төрийн хамгаалалтад байх ёстой гэж өрөөсгөлөөр хардаг хандлага эцэг, эхийн хариуцлагыг сулруулж байна. Хүүхдийн эрх хамгаалын чиглэлийн ажилд төрийн болон төрийн бус байгууллагуудын уялдаа холбоог хангах, дэмжих  хэрэгтэй байна.

-Хүүхдээ үл хайхрах нь гэмт хэрэгт өртөх нөхцөлийг бүрдүүлж байна гэдгийг эцэг, эх, асран хамгаалагчдад ойлгуулах, тэдэнд үүрэг, хариуцлагыг нь ухамсарлуулах ёстой юм байна даа?

-Энэ талын асуудал үнэнхүү учир дутагдалтай байна аа. Тийм айхтар гэмт хэргийн хохирогч болгочоод зөрчлийн хуулиар ч хариуцлага хөндөгдөхгүй орхино гэдэг дэндүү шудрага бус. Үүний цаана үр хүүхдээ зүгээр л орхиод явчихдаг этгээдүүдийн асудал зүгээр л ямар ч хариуцлагын асуудал хөндөгдөхгүй орхигдож байна. Арай нэг хуулиа гадарладаг нь араас ч гүйсээр хүүхэддээ тэтгэмж тогтоолгосон шүүхийн шийдвэртэй үлдэж байх жишээний. Ухамсартай хандаж хүүхдийн тэтгэлэгээ хугацаанд нь төлдөг эцэг, эх ердөө 40 гаруй хувьтай  байдаг. Сүүлийн 5 жилийн судалгаанаас харахад жилд дунджаар 1146-1774 хүүхдэд хүүхдийн тэтгэлэг тогтоолгосон байдаг. Мөн 350-450 хүүхдэд эцэг тогтоолгосон шүүхийн шийдвэр гарч байна. Хүүхдийн эрх хамгааллын асуудлын хүрээнд мэргэжлийн хуульч өмгөөлөгчийн тусламж дэмжлэг маш хэрэгтэй байдаг. Иймээс одоогоос 3 жилийн өмнө хүүхдийн эрхийн хуульчдын сүлжээ байгуулаад ажиллаж байна.

Хүүхдийн төлөө ажилладаг хүмүүс мөнгө бус сэтгэл түшиж ажилладагаараа онцлог. Хүүхдийн эрх хамгааллын хууль шинэчлэгдэн батлагдсантай холбогдуулан хуульчдад зориулсан сургалт, хэлэлцүүлгийг Гэр бүл, хүүхэд хөгжил, хамгаалын газартай хамтран энэ сарын дундуур зохион байгуулахаар төлөвлөн ажиллаж  байна. Тус газрын даргаар эмэгтэй хүн, тэр тусмаа хуульч мэргэжилтэй хүн томилогдсон. Тиймээс энэ чиглэлээр үр дүнтэй ажиллах байх гэж найдаж байна. Салбарын сайд Х.Булгантуяагийн хувьд Хүүхэд хамгааллын хуулийг батлуулахад санал санаачлагатай ажилласан төдийгүй батлагдан гарсан хуулиа сурталчилан таниулах ажлыг маш өргөн хүрээтэй, хүртээмжтэй зохион байгуулж байгаад мэргэжлийн хүний хувьд талархан харж байгаа. Хуулийн хүрээнд дагалдах журмуудыг мөн батлууллаа. Хүүхдийн төлөө Үндэсний зөвлөл нэлээд унтаа байдалтай байсныг идэвхжүүлж,иргэний нийгмийн байгууллагуудын төлөөллийг оролцуулсан нь маш онцлогтой дэвшилттэй алхам болсон. Шинэ хуулиа сурталчилан таниулах, салбар бүр хүүхэм хамгааллын бодлого боловсруулах тал дээр арга зүйн зөвлөмж хүргүүлэх ажлын чиглэлийн яам ХТҮЗ-ийн гишүүдтэй хамтран яамдууд болон төрийн байгууллагууд дээр өргөн хүрээтэй зохион байгуулж байгаа нь шинэлэг байв.

-Хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болохоос гадна ахуйн осолд өртөж амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох явдал их гарах болсон санагддаг?

-2023 онд 67873 хүүхэд осол, гэмтэлд өртөж, гар хуруугаа тайруулж эрэмдэг зэрэмдэг болж, гэмтэж бэртсэн байна. Энэ бол эрүүл мэндийн байгууллагаар үйлчлүүлсэн тохиолдол дээр үндэслэн гаргасан статистик. Сард дунджаар 5600 хүүхэд гэмтэж бэртэж байна. Энэ бол аймшигтай. Ийм олон хүүхэд ямар нэг хэлбэрээр ахуйн чанартай осол, гэмтэлд өртөж байна. Тэднийг асран хамгаалах ёстой томчууд хаана байна аа. Энэ бол нөгөө л хараа хяналтгүй байдал, үл хайхралын асуудал. Хүүхдэд ээлтэй орчны стандарт хангагдахгүй байна уу. Яг юунаас болж байна вэ. Эцэг, эх, асран хамгаалагчдын үүрэг, хариуцлага сул байна уу. Энэ бүхнийг ярих ёстой.

-Хүүхэд хамгааллын тухай хуульд дээрэлхэлтийн талаар зүйл, заалт шинээр орсон гэсэн. Энэ талаар тодруулаач?

-Цагдаагийн байгууллага “Дээрэлхэлт дэлгэрэх ёсгүй” гэсэн уриан дор нөлөөллийн аян зохион байгуулж байна. Үндэсний хэмжээний олон томоохон арга хэмжээг зохион байгуулж ирсэн. Уул шугамандаа хүүхэд хамгааллын мөнгө төгрөг төсөвлөгддөг хүүхэд хамгааллын байгууллага илүү өргөн хүрээтэй оролцвол илүү үр өгөөжтэй болох юм.

Аяны хүрээнд хэн нэгнийг дээрэлхвэл ямар хариуцлага хүлээх талаар болон хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд хүртэл хариуцлага хүлээж, сургалтанд суух талаар хуулинд шинээр тусгагдсан зохицуулалт шийдлийг түгээвэл илүү үр дүнтэй. Бага насны хүүхдүүдэд аливаа зүйлийг видео контент, кино зэргээр хүргэхэд илүү ойлгодог юм байна. Тэрнээс биш “дээрэлхэл дэлгэрэх ёсгүй” гээд хоосон яриад, хууль дүрэм тайлбарлаад байвал тэдэнд тийм ч сайн буухгүй санагдсан. Миний хувьд ажлынхаа зав чөлөөгөөр сургуулиудад чадан ядан лекц уншиж байна. Бодох зүйл олон харагдаж байна. “Дээрэлхэлтийг багш нар бас бидэнд үүсгэдэг шүү дээ” гэж  хүүхдүүд хэлэх жишээтэй. Энэ аяны хүрээнд багш, сурган хүмүүжүүлэгчид, эцэг эхчүүд ч гэсэн бодох асуудал их байна. Хүүхдүүд байтугай томчууд бид өөрсдөө багш нар, сурган хүмүүжүүлэгчид өөрсдөө Хүүхэд хамгаллын тухай хуульд орсон нэмэлт, өөрчлөлтүүдийг мэдэхгүй, олж хараагүй л байна. Хуулийг багш нарт хүргэх, түгээх асуудал сайн биш байна. Багш нартай санал солилцоход хүүхэд хамгааллын талаар  бид ийм ийм үүрэг, хариуцлагатай гэдгээ төдийлөн мэдэхгүй байна. Хуулийг сурталчлан таниулахдаа мэдээллийн технологийг ашиглахаас гадна мэргэжлийн хүнээр тайлбарлуулбал илүү өгөөжтэй.

-Шинээр хууль батлагдахад олон журам дагалдаж гардаг. Тэр бүхнийг энгийн иргэд уншиж танилцана гэдэг боломжгүй санагддаг шүү дээ?

-Хуулийг дагаад маш олон журам гардаг. Хууль нь нийгмийн гол харилцааг зохицуулдаг хүчин чадалтай байдаг. Харин журам нь зарим нэг зүйлийг нарийвчлан тайлбарладаг арга зүйн ач холбогдолтой. Гэвч хуульд байгаагүй зүйлийг журамд тусгадаг жишиг бий болжээ. Монгол Улсад хэрэгжиж байгаа нэг хуулийн цаана 8-аас доошгүй журам батлагдан гарах стандарттай. Харамсалтай нь хэрэгжиж байгаа хуулиас 5-6 дахин их журам үйлчилж байна.Энэ нь сөрөг үр дагавар бий болгож байгаа. Хуулиас илүү хүчин чадалтай буюу хуульд байхгүй харилцааг зохицуулсан журмууд олон болоод ирэхээр хүний эрхийн зөрчил ихэсдэг. Сүүлийн дөрвөн жилд Засгийн газрын шийдвэрээр 700 гаруй журам батлагдсан. Нийт 3000 гаруй журамтай улс болжээ. 10 жилийн өмнө 500-600 журам л нийгмийн харилцааг зохицуулж байв. Хүний эрхийг хязгаарласан, хуулиас давсан харилцааг зохицуулсан хэм хэмжээ бүхий энэ журмуудыг эргэн харж зохицуулах шаардлагатай. Дээр хэлсэн 3000 журмаас гадна ХЗДХ-нд бүртгэлгүй 1000-аад журам байна. ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр хүний эрх зөрчсөн, хуультайгаа зөрчилдөж байгаа нэлээд журмыг хүчингүй болгосон байна лээ. Энэ нь хүний эрхийн зөрчлийг арилгах, иргэдэд чирэгдэл болж байгаа тэр олон зохицуулалтыг өөрчлөх практик ач холбогдолтой. Цаашид хууль түүний журмуудыг кодификацижуулах, судлан шинжлэх, давхардал, хийдэл, зөрчилд нь дүн шинжилгээ хийж нэгдсэн дүгнэлт хийх хэрэгцээ шаардлага их байна.  

-Бизнесийн салбарт мөрдөгддөг олон журам жинхэнэ авлига, хүнд суртлын үндэс болдог доо?

-Бизнес эрхлэгчдийн  хувьд хамгийн их хүндрэл бэрхшээл учруулдаг, саад болдог байгаа зүйл нь хууль гэхээсээ илүү хуулийг дагаж гарсан журмууд байна. Элдэв журмуудаар бизнесээ чөлөөтай явуулах эрх хэмжээг хязгаарлаж, хориглосон хүнд суртал байгаад байна. Тиймээс захиргааны хэм хэмжээ тогтоосон журмууд ардаа хээл хахууль, авлига хүнд суртал бий болгож байна гэж бизнес эрхлэгчид хэлж байгаа нь оргүй хоосон зүйл биш ээ. Сүүлдээ иргэд бизнес хийхээс халширч байна. Энэ олон дүрэм журам, энэ олон шахалтууд, татвар, нийгмийн даатгалын өндөр татаасууд тэднийг залхааж байна. Хууль түүнийг дагалдан гарах журмууд тухайн харилцаанд оролцогчдын аль алиных нь эрх ашгийг тэнцүү түвшинд авч үзэж журамлаж байх учиртай. Үүний нэг жишээ гэвэл Хөдөлмөрийн тухай хууль. Тус хуульд ажил олгогч нарын эрхийн асуудал нэлээд хязгаарлагдмал зохицуулагдах болсон нь ямар үр дагавар бий болгов гэхээр ажилчин ангигүй болох хандлага руу явж байна. Ажил хийж байгаа ажилтандаа шаардлага тавих юм бол ажлын байраа орхиод явчихдаг. Тэр хүнтэй хариуцлага тооцох асуудал байхгүй. Ингээд үндэсний үйлдвэрлэгчид, аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд хохироод үлддэг. Хөдөлмөрийн хууль хөдөлмөрийн харилцаанд оролцогчдын эрх тэгш байдлыг хангах зарчмаа бүрэн хангахгүй хууль болсон талаар санал, шүүмлэлүүд байгааг хууль тогтоогчид олж хараасай гэж боддог.
Бизнесийн орчныг хууль зүйн хамгаалалттай болгохгүй бол эдийн засаг хөгжихгүй. Бичил үйлдвэрлэл, бичил бизнес, хувиараа бизнес эрхлэгчид, гарааны бизнесүүдээ дэижихгүй бол Монгол Улс хөгжихгүй. Шударга өрсөлдөөний тухай, Монополын тухай хуулиудыг эргэж харах ёстой. Хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарын хөгжих нөхцөлийг хуулиар давуу байдал үсгээд, боомилж байна. Тухайлбал гурил дээр хэдхэн компанид энэ салбарт ноёлох боломжийг хууль тогтоогчид олгочихсон байна гэдэг бол үнэхээр шударга ёсонд нийцэхгүй. Шинээр энэ салбарт орж байгаа бизнес эрхлэгчид% залуучуудад боломж олгохгүй байна. Гурилын үнэ буулгах, зах зээлд өрсөлдөөн бий болгох боломж олгоогүй. Дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжиж байгаа нэрийдлээр импортын гурилыг бүрэн хаасан. Ингэж хясан боогдуулж болдог юм уу. Таван компани үгсэн хуйвалдаж байгаад үнээ нэмдэг. Тэрийг нь иргэд авахгүй байх аргагүй. Нэг талаар хуулиар далайлгасан, хуулийн ард нуугдсан, хуулиар хамгаалагдсан луйвар, залилан мэхэлсэн дээрэм хийж байна. Үүний эсрэг зогсоно, дуугарна. Цаашдаа улсын төсвөөс татаас авдаг, улсын төсвөөс дэмжлэг өгдөг янз бүрийн сангуудын ард юу байгааг нухацтай судалъя гэж бодож байгаа. Би хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр илүү ажиллаж ирсэн. Гэтэл асуудал хүндээ биш батлаад байгаа хуульдаа байна. Төрийг хувийн бизнесээ хөгжүүлэх хэрэгсэл болгон ашигладаг зарчимгүй байдлыг таслан зогсоох ёстой.

-Парламент хууль батлаад орхих биш хэрэгжилтэд нь, амьдралд хэр ниийцэж байгаад нь, үр дагаварт нь гээд  тал талаас нухацтай судалгаа хиймээр юм байна даа. Ямар хууль байна, тийм нийгэм л бүрэлдэнэ гээд хэлчихэд болох байх?

-Би хууль зүйн салбарт 20-гаруй жил тууштай ажиллаж байна. Өмгөөлөл, хууль зүйн салбарт ажиллахаасаа өмнө би боловсролын салбарт олон жил ажилласан. “Их Засаг”-ын Булгамаа гэж нэрлэгдтэлээ багшаас декан, сургалт эрхэлсэн проректор, сургалт инновац эрхэлсэн дэд захирал болтлоо мерит зарчмаар ажилласан. Олон жил төрийн бус өмчийн дээд сургуулийн удирдах түвшинд ажилласан. Хувийн хэвшлийн боловсролын байгууллагуудын үүрэг нийгэмд их байжээ. Нийгэм солигдох үед  олон хувийн сургууль байгуулагдсан. Гэтэл тэднийг үеийн үед адалж ирсэн. Олон байна, чанаргүй сургалт явуулж байна гээд л. Энэ бол боловсролын салбарт төрийн зохицуулалтыг нэмэгдүүлэх, хувийн хэвшлийг хааж боох бодлогын нэг хэлбэр. Гэтэл хувийн хэвшлийн их, дээд сургуулиуд цөөрөхийн хэрээр түүнийг дагаад хувь хүний хөгжлийн бодлого унаж иржээ. Тэр олон залуусыг сургах, боловсрол олгох, хүмүүжүүлэхэд хувийн өмчийн их, дээд сургуулиуд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс би хувийн их, дээд сургуулиудын тоог бууруулсанд сэтгэл дундуур явдаг. Монголын боловсролыг дэлхийд, дэлхийн боловсролыг Монголд нутагшуулах, академик эрх чөлөөг нь энэ салбарт өгөх ёстой байсан. Иргэд нь боловсролтой, ажилтай байж амьдралын чанар сайжирдаг. Ажилгүй, боловсролгүй хүн гэмт хэргийн ертөнц рүү амархан халтирч ордог. Амар хялбар аргаар амьдрах гэж бодоод алдаж байна. Залуучууд санамсар болгоомжгүйгээс, эсвэл амар хялбар аргаар орлогын эх үүсвэртэй болох гэснээсээ болж цахим тоглоом, цахим залиланд өртөж улмаар эрүүгийн ертөнц рүү халтиран орж  байна. Мал хулгайлах гэмт хэрэг л гэхэд 2-8 жилийн ялтай. Гэмт хэргээр олсон малаа худалдан борлуулсан бол, амьдралын эх үүсвэр болгосон гээд 5-12 жилийн ялтай. Олон тооны мал гэдэгт 8 бог, хоёр бод орж байгаа юм. Хоёр бод туугаад уул давуулж яваад баригдвал доод тал нь хоёр жилийн ял авах жишээтэй. Монгол Улсад хорих ял эдэлж байгаа иргэдийн тоо маш залуужиж байна. Урьдчилан хорих 461-р ангид хоригдогсод 700, 800-гаас буурахгүй байна. Эмэгтэйчүүдийн хорих 300 гаруй ээжүүд бүсгүйчүүд хүмүүжиж байна Тус хорих ангийн даац нь хэтрээд нэг өрөөнд 8-12 хүн хоригдож байна. Тэнд нөхцөл байдал нь туйлын хүнд. Төрийн бодлого, ялын бодлого оновчгүй байгаагийн нэг жишээ энэ. Иргэдээ боловсролтой, ажил орлоготой болгоход анхаараагүйн хор хөнөөл ингэж гарч байна.

Мэргэжлийн боловсрол, дээд боловсролын салбарт академик эрх чөлөөг нь өгч байж энэ салбар хөгжинө. За тэгээд Боловсролын зээлийн сангаас эрх мэдэл, албан тушаалаа ашиглан зээл авчихаад, уг зээлээ эргүүлж төлснөөр асуудлыг хааж байгаа нь шудрага ёсны зарчим нийцэхгүй үйлдэл. Жинхэнэ сурах ёстой залуусын боломж, цаг хугацааг хулгайлчихаад сургалтын төлбөрөө буцааж төлсөн гэдгээр цагаадаж болохгүй. Алдагдсан боломжийг тооцож, нөхөн төлүүлэх асуудлыг гаргаж тавих ёстой. Үгүй дээ тэр зээл авагсад Монголын төрд дор хаяж 5 жил ажиллах ёстой. Зээлийн сангийн гэрээний хэрэгжилтийн асуудлаар тусгайлан судалгаа хийж  Монголын төрд  учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр стратегийн өмгөөлөл хийхсэн гэж боддог.

-Сүүлийн асуулт. Яг одоо УИХ-ын ээлжит сонгууль эхлэх гэж байна. Сонгогчдын боловсролыг нэмэгдүүлэхэд хуульчид чухал үүрэгтэй. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Төрийн бүх шатанд ер нь хаа хаанаа л сонгууль гээд оволзоод байна. Үндсэндээ сошиал медиа, хэвлэл мэдээллийн салбар ачааллаа даахгүй болтол асуудал өрнөж байна. Нийгмээрээ сэтгэцийн өөрчлөлтөд ормоор айхтар айхтар мэдээлэл, сенсаациар цэнэглэгдэж байна. Ямар нийгэмд амьдраад байгаагаа ойлгож ядаж байна. Мэдээллийн эрин зуунд хүн хүлээн авч байгаа, түгээж байгаа мэдээлэлдээ ямар нэг цензур тавихгүй бол мэдээллийн энэ их урсгал хор хөнөөлтэй. Монгол хүний сэтгэц, нийгмийн сэтгэл зүй, нийгмийн эрүүл мэндэд сөрөг үр дагавар бий болно. Мэдээж мэдээлэл нээлттэй байх ёстой. Тэгэхдээ хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихгүй байх ёстой. Сошиал эрүүдэн шүүлт гэдэг зүйл бий болж байгаад шүүмжлэлтэй харж байна. Цахим орчинд хүний эрх ноцтой зөрчигддөг талбар боллоо. Энэ талаар тун хэрэгтэй хуулийн төсөл явж байсан. Агуулга ач холбогдол өндөртэй хууль байсныг цаг хугацаа харуулсаар л байна. Сонгуулийн өмнөх мэдээллийн энэ их давлагаан дунд сонгогчдодоо боловсрол олгох компанит ажил орхигдож байна. Иргэд ийм их хар бараан мэдээллүүдээс залхана, ядарна. Тэгээд эцэстээ “надтай надгүй сонгууль болно биз” гээд идэвх, оролцоо нь багасна. Тиймээс таны нэг санал нийгмээ өөрчлөхөд ямар нөлөөтай вэ гэдэг ойлголт, итгэл үнэмшлийн эхлээд өгөх хэрэгтэй. Тийм ажил хийгдэхгүй байгаа тул сонгуулийн ирц дутдаг. Иргэд наад зах нь саналын хуудсаа хэрхэн дугуйлах талаар ойлголттой байна уу. Саналаа баталгаажуулахаар зураг авах, дүрс бичлэг хийх зэрэг хууль бус үйлдэл гаргавал хариуцлага хүлээнэ. Сонгуулийн сурталчилгаанд зориулж цахим хуудас хөтөлж байгаа бол түүнийгээ бүртгүүлэхээ мэдэж байна уу. Нэр дэвшиж байгаа нэгэндээ хандив өгөхөөр бол өөрийн овог нэрээс гадна регистр биш иргэний бүртгэлийн дугаар, шилжүүлж байгаа мөнгөнийхөө эх үүсвэрийг бичих ёстой болж байгаа талаар хуулинд орсон нэмэлт өөрчлөлтийг мэдэж байна уу гээд олон асуудал байна даа...

Иргэдэд эрх зүйн боловсрол олгох нь тулгамдсан асуудал болоод байгааг олж хараад сонгуулийн хууль тогтоомжийг нэг мөр ойлгох, хуулийн хэрэглээнд  гардаг алдаанаас сэргийлэх талаар СЕХ-той хамтарсан хуульчдын нэгдсэн сургалт зохион байгуулсан. Монголын Хуульчдын Холбоо, Монголын Өмгөөлөгчдийн Холбоо сургалтанд хамрагдсан хуульч нартайгаа хамтран Сонгогчдод боловсрол олгох нөлөөллийг ажлыг хийхээр төлөвлөн ажиллаж байна. Энэ ажлыг иргэдэд эрх зүйн боловсрол олгох Пробоно өдөрлөгөөр эхлүүлсэн байгаа.
Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Г.Занданшатар: Авлига, хээл хахуультай тэмцэх, шударга ёсыг тогтоох гол зэвсгүүдийн нэг Хиймэл оюун ухаан байх болно

Огноо:

,

Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн төслийн хэлэлцүүлэгт оролцож, харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн салбарын инженер, техникийн ажилтнууд, бизнес эрхлэгчид, эрдэмтэд, мэргэжилтнүүдэд хандан үг хэллээ. Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай анхдагч хуулийн төслийг Засгийн газраас энэ сарын 03-ны өдөр Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн юм.

Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар хэлсэн үгэндээ, хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, юмсын интернэтийн хөгжлийн хурд дэлхий дахинд нүд ирмэх зуур хувьсан өөрчлөгдөж байгааг онцлоод, Цахим үндэстэн болох зорилтынхоо хүрээнд та бүхний мэдлэг, оюуны хүчээр манай улс хурдацтай хөгжин дэвшиж байна гэлээ. Тэрбээр, “E-Mongolia”, https://d.parliament.mn/ платформыг жишээлэн дурдаж, би өдөр тутам ChatGPT ашиглахын зэрэгцээ зарим үед хэрэгтэй зураг, лого зэргийг AI-аар бүтээлгэдэг болсон гэсэн юм. Хувийн хэвшлийнхэн төртэйгөө хамтран хиймэл оюун ухаан хөгжүүлж байгааг www.shilen.gov.mn-ээс харж болно гээд тэрбээр, хиймэл оюун ухаанд хамаатан садан, ашиг сонирхлын зөрчил гэж байдаггүй тул авлига, хээл хахуультай тэмцэх, шударга ёсыг тогтоох гол зэвсгүүдийн нэг болно гэдэгт итгэлтэй байна гэсэн юм.

Мэдээллийн технологийн салбарыг экспортод чиглүүлэн хөгжүүлэх, гадаадын зах зээлд гаргахад дэмжлэг үзүүлэх, энтрепренёр, гарааны бизнесийг дэмжих хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах, үндэсний тоон контентыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах зэрэг ойрын үеийн чухал зорилтууд хүлээгдэж байгааг тэрбээр тэмдэглээд, Монгол Улсын хөгжлийн болого, хөтөлбөрүүдэд туссан зорилго, зорилтууд, “Цахим Үндэстэн” санаачилгын хэрэгжилтийн тухай товч танилцуулсан юм. Хөдөө, орон нутгийг харилцаа холбоо, өндөр хурдны интернэт сүлжээнд холбох, дижитал дэд бүтцийг байгуулах төрийн үйлчилгээг цахимжуулах, цахим мэдээллийн нэгдсэн санг бүрдүүлэх, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах, тоон бичиг үсгийн чадавхыг сайжруулах зэрэг ажлууд амжилттай өрнөж буйг Улсын Их Хурлын дарга зориуд дурдсан юм. Энэ салбарын хөгжил нь инновацыг идэвхжүүлж, үйлдвэрлэл, экспортыг дэмжих, эдийн засгийн өсөлтийг нэмэгдүүлэхэд үр өгөөжөө өгөх ёстой хэмээн тэрбээр өгүүлээд, энэ үр өгөөж нь нийгмийн бүхий л салбарт нэвтэрч, бүтээмж, өрсөлдөх чадварыг сайжруулж, шинэ шинэ ажлын байрыг нэмэгдүүлэн, инновацыг хөгжүүлэх хөшүүрэг болно гэлээ хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Тод мэдээ2024/05/22

С.Чинзориг: Хүүхдийн хорт хавдрын эмчилгээнд шаардлагатай эмийг үнэ ...

Өнөөдөр2024/05/22

Монгол Улс, БНСУ хоорондын эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээрийн хоё...

Тод мэдээ2024/05/22

Сэлбэ, Дунд голын голдирол хааж барьсан хашаа, объектыг албадан буул...

Тод мэдээ2024/05/22

"Багшийн туслах AI", “И-хүртээмж” системийн нэ...

Тод мэдээ2024/05/22

Н.Мөнхбат нарын 3 хүнд холбогдох хэргийг хяналтын шатны шүүх хуралда...

Тод мэдээ2024/05/22

Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн да...

Тод мэдээ2024/05/22

“Уул уурхайн инновац хөгжил” олон улсын форум эхэллээ

Тод мэдээ2024/05/22

Метромоллын уулзвараас Хүнсний 4 дүгээр дэлгүүрийн уулзвар хүртэлх а...

Өнөөдөр2024/05/22

Тавдугаар сарын 25-нд зам хаах зураглал

Тод мэдээ2024/05/22

Аялал жуулчлалын үзэсгэлэн “Мишээл экспо”-д болно

Тод индэр2024/05/21

Б.Энхбаатар: 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа 32 төлбөр авах цэгийг бү...

Өнөөдөр2024/05/21

Улаанбаатарт өдөртөө 31 хэм дулаан

Өнөөдөр2024/05/21

УИХ: Өнөөдөр хуралдах байнгын хороод

Өнөөдөр2024/05/21

УИХ: Өнөөдөр хуралдах ажлын хэсгүүд

Тод мэдээ2024/05/21

"Нарантуул" захын уулзвараас "Өгөөмөр" зах хүртэ...

Тод мэдээ2024/05/21

Яармагийг Эрчим хүчний гудамжтай холбох гүүрийн ажил 94 хувьтай байн...

Чөлөөт бүс2024/05/21

Хувийн хэрэглээний зориулалтаар улсын хилээр нэвтрүүлэхийг хориглосо...

Тод мэдээ2024/05/21

Монголын модон барилдааны тамирчид Ази тивээс 15 медаль хүртлээ

Тод мэдээ2024/05/21

Хууль, эрх зүйн зөвлөгөөг үнэ төлбөргүй өгнө

Тод мэдээ2024/05/21

Метро барих зөвлөх үйлчилгээний хоёрдугаар шатны тендерийг нээлээ

Тод мэдээ2024/05/20

Нийслэлийн хэмжээнд “Эрүүл монгол хүн” үндэсний хөдөлгөө...

Тод мэдээ2024/05/20

Испанийн Ерөнхий сайд огцрохгүй гэв

Тод мэдээ2024/05/20

Вьетнам улсын шингэн хүнсний магнат найман жилийн хорих ял сонслоо

Өнөөдөр2024/05/20

Улаанбаатарт өдөртөө 29 хэм дулаан

Чөлөөт бүс2024/05/20

"Пиноккио" хүүхэлдэйн жүжгийн нээлт боллоо

Тод мэдээ2024/05/20

“Хөдөлмөрийн харилцааны хөтөлбөр”-ийг шинээр хэрэгжүүлнэ...

Тод мэдээ2024/05/20

Улсын хэмжээнд 12.9 сая төл хүлээн авч, 11.9 сая төл бойжиж байна

Өнөөдөр2024/05/20

УИХ: Намын бүлэг, ажлын хэсгүүд өнөөдөр хуралдана

Тод мэдээ2024/05/20

Номын баяраар УИХ-ын Тамгын газар Үндсэн хууль, Парламентын боловсро...

Өнөөдөр2024/05/20

"Булевиртид" эмийг Гаалийн болон НӨАТ-аас чөлөөлөх тухай х...

Санал болгох