Чөлөөт бүс
“Фауст” жүжгийг үзэх 5 шалтгаан
ШАЛТГААН №1. “СЭХЭЭТЭН” ЭСВЭЛ “ЭЛИТ” ГЭДГЭЭ МЭДЭРМЭЭР БАЙВАЛ...
“Фауст” жүжгийн тухай дуулаагүй хүн ховор. Өөрийгөө боловсролтой гэж боддог, үгүй ядахнаа боловсролтой хүмүүсийн хүрээнд хамаатуулахыг дотроо хичээж явдаг хэн болов ч “Фауст” тавигдах нь гэсэн зарыг тогтож уншилгүй өнгөрнө гэж байхгүй. Манайд энэ хүрээллийг хуучин цагт “сэхээтэн” гэдэг байв. Одоо цагт бол “элит” гэх болжээ. Энэ хүрээнийхний оюун санааны хэрэгцээ, хэрэглээ нь жирийн дундаж ард олноос дээгүүр байх нь ойлгомжтой. Үгүй ядахнаа тэгж харагдах хэрэгтэй болно. Олонх хүний хувьд цочирдмоор шинэлэг тавилттай, хүний түүхэнд бичигдсэн хамгийн агуу зохиол гэгдсэн “Фауст” жүжиг бол чухам л сэхээтэн гэдгээ хэн нэгэнд, эсвэл өөртөө ч юм уу нотлох сайхан боломж. Мэдээж хүн бүхэн Гётегийн “Фауст”-ыг унших боломжгүй. Уншаад ч ухаж ойлгох нь юу л бол. Гэхдээ л дэлхийн сэхээтнүүд, элитүүд энэ жүжгийг үзсээр ирсэн, үзсээр ч байх бололтой. Тэгэхээр монголчууд юугаар дутахав.
Монголд дээд зэрэглэлийн, сонгодог гэсэн тодотголтой бүхэн хүлээлтэндээ хүрч чаддаггүйг хэн хэнгүй мэднэ. Өндөр хүлээлттэй, байдгаараа гоёж очоод, өвлийн шөнө сэтгэл дундуур даарсхийн харих ямар олиг байх билээ. Анхны тавилтыг нь өндөр хүлээлттэй үзсэн хүний хувьд найруулагч М.Батболдын “Фауст” жүжиг үзэгчээ сэтгэл дундуур гаргахгүй л болов уу гэж найдаж байна. Үзэгчээс ямар нэг зүйл, санаашрал ч юм уу, баяр баясал ч юм уу эсвэл бүр үзэн ядалт ч юм уу танхимдаа авч үлдэх нь уран бүтээлчдийн зорилго байдаг. Манайд сүүлийн үед тавигдсан жүжгүүдээс тэр зорилгодоо хамгийн дөхөж очсон бүтээл бол “Фауст” байж магадгүй. Гэхдээ “магадгүй” шүү!
ШАЛТГААН №2. ХҮН ЧАНАРАА “ЛОМБАРД”-НД ТАВЬСАН ЭСЭХЭЭ МЭДЭХИЙГ ХҮСВЭЛ...
“Фаустын домог” уг нь Ариун библийн Иовын номноос эхлээд хар домч, алхимичдийг хамарсан алдартай домог. Гэхдээ үнэн бодит юм шиг санагддаг цөөхөн домгийн нэг шүү! Хамгийн энгийнээр ойлговол чөтгөрт сүнсээ худалдаж, зүйрлэшгүй шид чадварыг олсон хүний түүх юм. Өөрөөр хэлбэл хүний оршихуйгаас хэтийдэхийн тулд, хүний чадвараас давсан үйл бүтээхийн тулд өөрийн амин сүнсээ чөтгөрт барьцаалсан хүн. Орчин үед буулгаж ойлговол хүн чанараа ямар нэг “ломбард”-нд тавьчихаад хүүнд нь барьцаалагдаад есөн жорын жаргал зовлон туулж яваа хүний түүх.
Европт чөтгөртэй гэрээлсэн санваартны тухай, бүр чөтгөртэй хийсэн гэрээ нь олдсон тухай цуу яриа, инквизаторууд зэтгэртэй гэрээлэгсдийг илрүүлэн устгасан түүх тоо томшгүй олон бий. Тэдний дундаас хамгийн алдартай нь Европыг хэрэн хэсэж амьдарсаар 1540-өөд онд Германы Виттенбергт дуулиантайгаар нас эцэслэсэн Иоханн Фауст хэмээх санваартны түүх юм. Хар домч, алхимичээрээ алдаршсан энэ эрийн чөтгөртэй байгуулсан гэрээ ч олдсон гэлцдэг.
Төд удалгүй энэ түүхээс сэдэвлэж, Шекспирийн үед Шекспирээс ч алдартай байсан Кристофер Марлоу жүжиг бичжээ. Марлоугийн жүжгээс 300 гаруй жилийн дараа Германы их бичгийн хүн Иохан Вольфанг Фон Гёте “Фауст” хэмээх жүжиг бичсэн нь эдүгээ ертөнцийн хамгийн агуу жүжиг гэгдэх болжээ. Гэхдээ сэдэл болсон домгоос нь болж “Фауст” жүжгийг христийн шашинтай хольж ойлговол үнэхээр утгагүй төөрөгдөл болно. Шашинжуулахдаа тулвал, “Чи буддист бол Фаустыг нэн даруй үз, чи итгэгч бол Фаустыг үзэхгүй өнгөрч болно гэж үү?” гэж хэлэх байна.
ШАЛТГААН №3. “АГУУ”, “СОНГОДОГ” ГЭХ МЭТ СҮРЖИН ТОДОРХОЙЛОЛТЫН УЧРЫГ ОЙЛГОХЫГ ХҮСВЭЛ...
Сүнсээ чөтгөрт худалдсан хүний түүх юу нь тэгтлээ сонирхолтой байна гэх асуух хүн гарах байх. И.В.Ф Гётегийн насан туршдаа бодож байж бичсэн гэлцдэг энэ жүжигт зөвхөн дээрх домгийн тухай өгүүлэхгүй.
Зохиолч энэ жүжгээр ёс суртахуун, хүний оршихуйн мөн чанар, хайр дурлал, мөнхийн хайр бий эсэх, цаг хугацаа, үйлийн үр гэж бий юу, хойд насны амьдрал, насны бөгсөнд эд баялаг, эрдэм мэдлэг хоёрын аль нь үнэндээ чухал вэ, аль эсвэл аль нь ч хэрэггүй хог юм уу зэрэг тоо томшгүй асуулт тавьж, түүндээ хариулт эрсэн байдаг. Хүн насан туршдаа өөрөөсөө асууж, өөртэйгээ зөрчилдөж явдаг үр бодлуудыг Фауст хэмээх ухаантны амьдралд сүлжиж орхисон хэрэг. Энэ сүлжээсийг хэрхэн тайлах нь хүн төрөлхтний хувьд гоо зүйн эрэл хайгуул болж үлдсэн. Сонгодог жүжгүүд мөнхөд тоглогдсоор байдгийн гол шалтгаан нь энэ. Сонгодог зохиол гэдэг хариулт, сургаалиудаар дүүрэн биш асуулт, хариулахад хэцүү асуултуудаар л дүүрэн байдаг юм.
Агуу зохиол гэдэг асар олон талтай, сэтгэхүй, үйлдлийн систем бөгөөд түүнийг тайлна гэдэг найруулагчийн хувьд ч, жүжигчний хувьд ч, үзэгчийн хувьд ч сэтгэхүйн том дасгал, оюун санааны аялал байдаг. Чухам тэрхүү тайллаараа найруулагч, уран бүтээлчид үнэлэгддэг. М.Батболд шиг залуухан, туршлага багатай найруулагчийн хувьд “Фауст”-ыг тавихаар зориглох нь амиа хорлосноос ялгаагүй хэрэг. Чухам энэ зоригтой сонголт нь урлагийн хүрээний олон хүний сониучирхал, зэвүүрхлийг төрүүлсэн. Үүнийг бичиг ч бас сониу, зэвүү тээсээр анх үзсэнээ нуух юун...
ШАЛТГААН №4. УЛАМЖЛАЛТ ТЕАТРААС УЙДАЖ ЗАЛХСАН БОЛ...
Найруулагч М.Батболд бол Орос ах нарын бүтээгдэхүүн. С.Гэндэн, Л.Ванганаас эхлээд монголын театрын уран сайхны бодлогыг сүүлийн 30 гаруй жилийн турш зангидсан Н.Сувд гуай гээд театрын гол уран бүтээлчид бүгд орос школоор хүмүүжиж, эх орондоо хэрэгжүүлсэн улс. Монголын урлагийнхан 10 гаруй жилийн өмнөөс оросууд өөр болчихож, оросын театр өөрчлөгдөж байна гэх мэтээр жиг жуг гэх болсон. Гэхдээ яаж өөрчлөгдөөд, өөр болоод байгааг нь очиж үзээд, монголдоо авч ирж хэрэгжүүлсэн нь харамсмаар цөөхөн. Хэдийгээр найруулагчдын нэгэн шинэ үе гарч ирж, эрэл хайгуул хийсээр байгаа ч монголын театр үзэгчдийнхээ оюуны хэрэгцээ, таашаалыг хангаж, сэтгэлийн цэнгэл эдлүүлж чадаж байгаа юу гэвэл үгүй.
Яг ийм нэг сонирхолтой ч юм шиг, уйтгартай ч юм шиг зурвас үед М.Батболд хэмээх шинэ найруулагч театрын ертөнцөд орж ирж байна. Манай үеийнхний гадаадын мэргэжлийн сэтгүүл, цахим орон зайнаас л олж үзэж ирсэн динамиктай, орон зай шаардсан чөлөөт тавилтыг М.Батболдын “Фауст” жүжгээс үзсэн нь таашаал төрүүлснийг нуугаад яахав. Гэхдээ анхны тавилтаа Соёлын төв өргөөнд хийсэн нь учир дутагдалтай байв. Соёлын төв өргөө бол хошин шогийн гараа, концерт хийхэд тохиромжтой болохоос драмын жүжиг тавихад тохиромжгүй тайз юм. Тийм ч учраас М.Батболд найруулагчийн зарим орон зайн шийдэл, тоглолтууд үзэгчдэд хүрэхгүй сарниад байгаа нь мэдрэгдсэн. Харин энэ удаа “The Corporate Hotel and Convention Centre”хэмээх монголдоо л сайнд тооцогдох танхимд тавигдах гэж байгаа нь сонирхол татаж байна.
“Найруулагчийн тавилт” гэдэг энэ үг өөрөө их марзан үг л дээ. Гэхдээ үйл явдал, шийдлийг нь урьдчилан задлахгүйгээр тавилтыг нь базаж дүгнэвэл, үзэгч энэ жүжгээс монголд урьд өмнө нь үзээгүй театрын олон боломж байдгийг олж харах болно.
ШАЛТГААН №5. ХИЙМЭЛ БУС БОДИТ ЖҮЖИГЛЭЛТ ҮЗМЭЭР БАЙВАЛ...
“Фауст” жүжиг гол хоёр дүртэй. Нэг нь ертөнцийн явдалыг бясалгаж, бараг л гэгээрлийн гарман дээр ирсэн Фауст гуай. Манай нийгэмд Фаустархуу дүр байна уу гэж миний бие бодож үзээд, яруу найрагч Д.Урианхайгаас өөр хүн олоогүй. Өөрөөр хэлбэл Фауст бол Д.Урианхай гуайрхуу л ховор хувь хүн, бодьгал гэсэн үг. Энэ дүрд жүжигчин Г.Мягмарнаран, С.Болд-Эрдэнэ нар тоглоно. Хөгшин залуу хоёр жүжигчин нэр дурьдагдахыг үзээд гярхай үзэгч нэгийг тааварлах нь лавтай. Хоёулаа драмын театрын сонгодог, арилжааны, хүүхдийн гээд бүх л жүжгийг нуруун дээрээ үүрч гарч сурсан туршлагатай “тайзны хүмүүс”. Тэдний хослол найруулагч М.Батболдын “орон зайн тавилт” дээр хэрхэн буух нь үзэгчдэд сонирхолтой байх.
Жүжгийн нөгөө нэг гол дүр нь бурхадтай дэнчин тавьж, Фаустын сүнсийг авахаар ертөнцөд бууж ирэх Мефистофел. Хамгийн сонирхолтой энэ дүрд монголын хошин урлагийн оддын нэг “Аглуу” буюу Л.Баттулга тоглоно. Л.Баттулгын тоглолт, жүжигчний ажиллагаан дээр ярих юм их байгаа ч жүжгээ хүлээж буй үзэгчдийг хүндлээд одоохондоо хэлээ хазъя. Ямартай ч энэ жүжигт дүр бүтээж буй жүжигчид өөрийн тогтсон хэв маягаасаа аль болох зайлсхийхийг хичээж байсныг нь дуулгах нь зүйтэй байх. Басхүү жүжигчдийн тоглолтонд сонгодог бүтээлд дүр бүтээж байгаа гэсэн дотоод хиймэл хичээнгүйлэл бага байсныг урьдчилан дуулгамаар байна.
Монгол шинээр тавигдаж буй нэгэн шинэ жүжгийн тухай үзэгчдэд хэрэг болох болов уу гэсэн санаануудаа нуршихад ийм байна. Үүнээс цаашихыг мөнх хөх тэнгэр ч биш, урлагийн бурхан Янжинлхам, Гэгээн Муза ч биш гагцхүү үзэгч таны мэргэн оюун мэдмой!
СУИС-ийн Театрын Урлагийн Сургуулийн багш Я.Баяраа
Чөлөөт бүс
ChatGPT хэрхэн ажилладаг вэ
Хиймэл оюун ухаанд суурилсан ChatGPT нь хүний бичсэн асуулт, өгүүлбэрийг ойлгож, түүнд тохирсон хариу үүсгэдэг дэвшилтэт систем юм. Сүүлийн жилүүдэд ийм төрлийн чатботууд өргөн хэрэглээнд нэвтэрч, мэдээлэл авах, бичих, суралцах зэрэг олон үйлдлийг хөнгөвчилж байна.
ChatGPT-ийг ашиглахад хэрэглэгч асуулт эсвэл хүсэлтээ бичиж оруулснаар бүх процесс эхэлдэг. Энэ асуулт интернетээр дамжин серверт хүрч, тэнд асар их хэмжээний мэдээлэлд тулгуурласан хиймэл оюуны загвар ажиллаж эхэлнэ.
Энэхүү систем нь “хэлний загвар” гэж нэрлэгддэг технологид суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл, үгс хоорондоо хэрхэн холбогддог, ямар дарааллаар хэрэглэгддэгийг өмнө нь сурсан өгөгдлөөрөө таамаглан, өгүүлбэрийн утгыг ойлгож эхэлдэг гэсэн үг юм.
Асуултын утгыг задлан шинжилсний дараа ChatGPT хамгийн тохиромжтой хариуг үүсгэхийн тулд үгсийг нэг нэгээр нь сонгон, өгүүлбэр болгон эмхэтгэдэг. Энэ процесс маш богино хугацаанд явагддаг тул хэрэглэгчид бодит цагийн мэт хурдан хариу авдаг.
Үүсгэсэн хариуг хэрэглэгчид буцаан харуулсны дараа харилцаа үргэлжилж болно. Хэрэглэгч дахин асуулт асуух бүрд систем шинэ нөхцөлд тохируулан хариултаа өөрчилж, илүү оновчтой болгохыг зорьдог.
Ийнхүү ChatGPT нь хүний хэлний хэв маягийг дуурайн, мэдээллийг боловсруулах замаар харилцан яриа өрнүүлдэг технологи бөгөөд өнөөдөр боловсрол, сэтгүүл зүй, бизнес зэрэг олон салбарт өргөн ашиглагдаж байна.
Чөлөөт бүс
Нисдэг Цагаан ордон “Marine One”
Цагаан ордны зүлгэн дээр нам гүмхэн зогсох ногоон, цагаан өнгийн нисдэг тэрэг хөдөлж эхлэх мөчид Вашингтоны өдөр тутмын хэмнэл өөрчлөгдөнө. Салхинд хийсэх өвс, хамгаалалтын албаныхны хөдөлгөөн, холоос ажиглах хүмүүсийн харц, энэ бүхэн нэг зүйлийг илтгэнэ. АНУ-ын Төрийн тэргүүн нисэх гэж байна.
Энэ нисдэг тэрэгийг дэлхий нийт “Marine One” гэж нэрлэдэг. “Marine One” гэх нэршил нь нисдэг тэрэгний загвар бус, харин АНУ-ын Ерөнхийлөгч дотор нь зорчиж буй үед ашиглагддаг тусгай дуудлага юм. Ерөнхийлөгч байхгүй үед энэ нисдэг тэрэг энгийн цэргийн дуудлагаар нисдэг нь түүний онцлог.
Тус нислэгийг АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн нисдэг тэрэгний нэгж гүйцэтгэдэг бөгөөд энэ нэгж нь төрийн тэргүүний аюулгүй тээвэрлэлтийг олон арван жилийн турш хариуцаж иржээ.
Ерөнхийлөгчийн нисдэг тэрэг анх 1957 онд ашиглагдаж эхэлсэн бөгөөд тухайн үеийн зорилго нь ойрын зайд хурдан хүрэх шинэ шийдэл байв. Түүнээс хойш технологи тасралтгүй хөгжиж, өнөөгийн “Marine One” нь өндөр түвшний хамгаалалт, холбооны систем бүхий нисдэг цогц төхөөрөмж болж өөрчлөгджээ.
Одоогоор Ерөнхийлөгчийг тээвэрлэхэд хэд хэдэн төрлийн нисдэг тэрэг ашиглагддаг. Үүнд олон арван жилийн турш ашиглагдсан загварууд болон шинэ үеийн загварууд багтдаг бөгөөд хамгийн сүүлийн үеийнх нь илүү том, илүү дэвшилтэт системтэй болсон.
“Marine One”-ы нэг онцлог нь багтаамж. Ерөнхийлөгчөөс гадна ойролцоогоор 10–14 хүн зорчих боломжтой бөгөөд энэ нь зөвлөхүүд, хамгаалалтын ажилтнуудыг хамтад нь тээвэрлэх боломж олгодог.
Дотор орчин нь нислэгийн үеэр ч төрийн ажлыг тасалдуулахгүй байх нөхцөл бүрдүүлсэн. Дуу чимээ багасгасан, шифрлэгдсэн холбооны системтэй тул Ерөнхийлөгч агаарт байхдаа ч шийдвэр гаргах, харилцах боломжтой.
Аюулгүй байдлын хувьд “Marine One” нь цэвэр хамгаалалтын зориулалттай. Нислэг бүрийн үеэр хэд хэдэн ижил нисдэг тэрэг хамт хөөрч, аль нь Ерөнхийлөгчийг тээж буйг нууцлах тактик хэрэглэдэг.
Мөн пуужингийн довтолгооноос хамгаалах хуурмаг систем, электрон саатуулах төхөөрөмж зэрэг хамгаалалтын шийдлүүд суурилуулсан.
Сонирхолтой нь, энэ нисдэг тэрэг дангаараа нисэхгүй. Ерөнхийлөгч хаашаа ч явсан тусгай нисэх онгоцоор тээвэрлэгдэн очиж, тухайн бүсэд бэлэн байдалд байршуулдаг.
Ерөнхийлөгч ихэвчлэн ойрын зайд, цаг хугацаа чухал үед “Marine One”-ыг ашигладаг. Цагаан ордноос нисэх буудал, албан уулзалт руу шууд хүрэх боломж нь түүний хамгийн том давуу тал.
Ийнхүү “Marine One” нь энгийн нисдэг тэрэг биш. Төрийн тэргүүний аюулгүй байдал, холбоо, удирдлагыг нэг дор нэгтгэсэн нисдэг систем—өөрөөр хэлбэл, агаарт хөөрсөн ч төрийн ажиллагааг зогсоодоггүй “нисдэг Цагаан ордон” юм.
Чөлөөт бүс
Өмнөд Хятадын тэнгисийг захирч асан Улаан далбаат флот
Арван есдүгээр зууны эхэн үед Өмнөд Хятадын тэнгисийг бараг бүхэлд нь хяналтдаа авч байсан Улаан далбаат флот хэмээх далайн дээрэмчдийн нэгдэл түүхэнд хамгийн хүчирхэгт тооцогддог байна. Тухайн үед энэ флотын хүч зарим улсын тэнгисийн цэргээс ч илүү байсан гэж судлаачид үздэг.
Улаан далбаат флот нь олон жижиг дээрэмчдийн бүлгүүд нэгдэн байгуулагдсан том холбоо байжээ. Тэдний мэдэлд хэдэн зуун хөлөг онгоц, хэдэн арван мянган далайн дээрэмчин байсан бөгөөд Өмнөд Хятадын тэнгисийн худалдааны замыг хянаж, худалдааны хөлөг онгоцноос татвар авч байв. Хятад, Вьетнам, Тайвань, Макао орчмын усан замыг тэдний зөвшөөрөлгүйгээр ашиглахад бэрх болсон байна.
Энэхүү флотын хамгийн онцлог нь эмэгтэй удирдагчтай байсан явдал юм. Чин Ши хэмээх эмэгтэй нөхрийнхөө нас барсны дараа флотыг удирдаж, бүх далайн дээрэмчдийн бүлгийг нэгтгэж чадсан байна. Тэрбээр маш хатуу дүрэм тогтоож, тушаал зөрчсөн, олз нууцалсан, сахилга бат алдагдуулсан тохиолдолд хатуу шийтгэл оногдуулдаг байжээ. Энэ нь флотын зохион байгуулалтыг сайжруулж, хүчийг нь улам нэмэгдүүлсэн гэж үздэг.
Хятадын эзэнт гүрэн болон бусад орны тэнгисийн хүчин Улаан далбаат флотыг дарахаар хэд хэдэн удаа оролдсон ч амжилт олоогүй байна. Эцэст нь Хятадын эрх баригчид тэдэнтэй хэлэлцээр хийж, өршөөл үзүүлэхээр тохиролцсон байдаг. Ингэснээр Улаан далбаат флотын удирдагч Чин Ши олз хөрөнгөө хадгалан тайван амьдралд шилжсэн нь түүхэнд ховор тохиолдолд тооцогддог.
Судлаачдын үзэж буйгаар Улаан далбаат флот нь далайн дээрэмчдийн түүхэнд хамгийн том, хамгийн зохион байгуулалттай хүч байсан бөгөөд тухайн үед Өмнөд Хятадын тэнгисийн худалдаа, тээврийн аюулгүй байдалд ихээхэн нөлөө үзүүлж байжээ.
-
Үйл явдал2021/05/03
Цаг агаарын аюултай үзэгдлээс сэрэмжлүүлж байна!
-
Хэн юу хэлэв...2021/12/17
Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ойн хамтарсан ...
-
Дэлхий нийтээр..2023/08/18
БНХАУ-д зорчиж буй иргэдийн анхааралд!
-
Хэн юу хэлэв...2020/09/23
Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх БНЭУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд М.П.Сингхийг хүл...