Бидэнтэй нэгдэх

Тод индэр

Тэнцвэргүй тулааны хамгаалалтгүй хамгаалагч

Огноо:

,

Сэтгүүлч:

/Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Бат-Өлзийн Нямжавын тухай хөрөг/

Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 14-р хорооны 10 гаруй иргэд өнөөдөр зорьсон хүнтэйгээ уулзаж, бүдэг бүрхэг, эргэлзэж тээнгэлзсэн асуудлуудаа тодруулж авлаа. Төр өмчийнх нь газар дээр сургууль, цэцэрлэг барихаар  шийдсэн учраас тэд  газраа чөлөөлөх шаардлагатай болжээ. Гэтэл төрдөө итгэж газраа чөлөөлж өгснийхөө хариуд сууц ч үгүй, хашаа ч үгүй, мөнгө ч үгүй болж, нүүдлийн амьдралд шилжсэн айл өрх олон бий. Тиймээс л хаширсан иргэд хамгийн туршлагатай, найдвартай ТББ-ыг зорьж, зөвөлгөө авахаар ирсэн хэрэг.   

“Иргэдийн газрыг чөлөөлж авахдаа төр нэг ч иргэнийг ядууралд өртүүлэхгүй, орон байртай байх эрхийг нь зөрчихгүй байх үүрэгтэй. Ийм үүрэг хүлээж ОУ-ын гэрээ конвенцид Монгол Улс нэгдсэн байдаг. Иргэд өөрсдөө аль болох хэлэлцээ хийж, зөвшилцөх ёстой” гэх зэргээр асуудлыг хэрхэн тохиролцох, өргөдлөө хууль журмын дагуу шат дараатай хэрхэн гаргаж, хэнд хандах гээд нөхцөл байдлаа хамтаараа хуулийн дагуу шийдүүлэх арга замыг  “Газрын эзэн баян зүрх” нөхөрлөлийн тэргүүн Б.Нямжав тэдэнд нэг бүрчлэн зөвлөж зааварлав.

Гэтэл таван жилийн өмнө өмчийнхөө, эрхийнхээ төлөө ингэж эвлэлдэн нэгдэх нь байтугай газраа төрд, төрийн нэр барьсан компанид алдсан зарим нь ингэх л ёстой юм байх хэмээн төрж өссөн газраасаа нулимстай туугдаж, зарим нь асууж, сураглаж, өмчөө хамгаалсныхаа төлөө шүүх, цагдаагийн хаалга татсан түүх дуусаагүй. Дээр нь “үр хүүхэд, үндэстэй юутай чинь  тоглож чадна шүү” гэсэн дарамтанд ч нэг бус удаа өртөв. Энэ гашуун түүхийг “Газрын эзэд баян зүрх” нөхөрлөлийг үүсгэн байгуулсан гишүүдийн хамтаар Б.Нямжав ч биеэрээ амссан байдаг юм.

ТӨРИЙН АЛБАНААС ТАТГАЛЗАЖ, ТББ РУУ ШИЛЖИВ

2014 оны хавар “Автобус 3” компанийн тамгын газрын дарга Б.Нямжав дээр өөрийнх нь өссөн офицерүүдийн ордны хонхор хавийн хөрш айлуудын ах эгч нар “дүү минь яах вэ” гэсээр цөхөрсөн байдалтай ирлээ. “Цагаан хуаран консалтинг” компани нэг айлын м.кв газрыг 200 000 төгрөгөөр үнэлсэн хэрнээ буцаагаад орон сууцаа  нэг кв-ыг нь 10 дахин илүү үнээр тогтоож, ав гэж шахжээ. 0.07 га газартай айл нийслэлд ховор байдаг хойно тэдэнд дунджаар 30 м кв сууц л оногдож байв. Тиймээс айлууд 3-5 м кв талбайг нэмж олгож өгөхийг компаниас хүссэнийхээ хариуд “төрийн ажлыг санаатайгаар зогсоох гэж оролдсон” гэмтэн болж хувирчээ. Эцэг хүү хоёр шүүхэд дуудагдаж, таван иргэн нь өдөр бүр цагдаад дуудагдан, хүчний байгууллагын үүдэнд хадаатай өнжсөөр хоёр сар болж байлаа.

Б.Нямжав компанийнхаа хуульчаар шалгуулахад нэг иргэнд  хэрэг нээчихээд бусдыг нь хууль бусаар залхааж буй нь илчлэгдэв. Ийм байдлаар “Цагаан хуаран консалтинг” компани мөн нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 14-р хорооны гэр хорооллын иргэдийг дарамталж, 24 иргэнд гомдол гарган цагдаагийн газарт өгч, газрыг нь хүч түрэн салган авахаар зүтгэж байгаа нь ч тодорхой болов. Тус компани төрийн нэр барьж, хууль хүчний байгууллагаар айлган сүрдүүлсэн, цагдаа нар нь хуйвалдаж буйг олж мэдсэн Б.Нямжав асуудал юунд байгааг, өргөдлөө яаж бичихыг, хаана хандахыг иргэдэд нэг бүрчлэн зааж зөвлөв. Утсаар байнга ярьж, уулзаж, сүүлдээ ажлаа тараад гэрлүүгээ биш, тэдэн рүү яардаг боллоо.  Улмаар тэдний асуудлыг иргэнийхээ бус байгууллагын нэрийн өмнөөс өмгөөлж тавих нь илүү үр  дүнтэйг тооцож, 2014 оны 8 сард нь “Газрын эзэн баян зүрх”  нөхөрлөлөө Д.Гомбодорж, Б.Чимэддорж, Ч.Бадамсэрээжид, Н.Наранцогт нартай хамтран байгуулсан байдаг юм.

2015 оны 11 сарын өвлийн жавар орж буй тэр өглөө “Автобус 3” компанийнхаа даргын өрөөнд өргөдлөө барьж орсон эмэгтэй бол тамгын газрын дарга Б.Нямжав байсан юм. “Ажлаас чөлөөлж өгнө үү” гэсэн түүний өргөдөл гэрийнхнээс нь илүү ажлынханд нь санаанд оромгүй гэнэтийн, бас харамсмаар санагдсан гэдэг. Учир нь 30 дөнгөж гарсан бүсгүй энэ компанид тамгын газрын даргаар ирээд туршлага арвин, санаа дээгүүр ахмад ажилтнуудынх нь эс тоох харц, хатуухан үгэнд гомдолгүй автобус баазын хоцрогдлыг арилгаж, ажиллагсадынхаа амжиргааг ахиулахад эрс өөрчлөлт гаргаж чадсан гэж хамт олон нь үнэлдэг байсан юм.

Харин Б.Нямжавын санааг  орон байртай байх эрх нь зөрчигдөж, хэзээ мөдгүй ядууралд өртөж болзошгүй, компани, төр хоёрт шахагдсан Баянзүрх дүүргийн айлууд зовоож байлаа. Энэ тухай ярихдаа “Тухайн үед ажлаас гарахад манай гэрийнхэн дуртай байгаагүй. 1 100 000 -1 200 000 төгрөгийн цалинтай төрийн ажил ховор байсан цаг.  Ингээд хуулиудаа судалж, холбогдох бүх газарт асуудлуудаа хүргэж эхэллээ. Хохирсон иргэдтэй уулзахад төр тэдэнд хангалттай мэдээллийг  хэзээ ч өгөөгүй байсан. Хороо нь ирж та нарын амжиргааг хачин гоё  болгоно, ийм байшин барина. Дэмжиж байна уу гэж гар өргүүлээд, дараагийн байгуулагууд нь барилгын компани явуулж,  төлөвлөсөн зураг үзүүлж шахна. Хотын дарга нь өөрөө компанитай хамт ирж, тууз хайчилчхаад “Та нар одоо нүү” гэж хөөнө. Дахин төлөвлөлтөөс болж хичнээн айл, иргэн хаашаа нүүснийг, хүүхэд багачууд нь цэцэрлэг, сургуульд орж чадсан эсэх, тэдний амжиргаа нь өөрчлөгдсөн үү гэдгийг хэн ч анзаардаггүй.  Энэ бол төр хотын дахин төлөвлөлтийг зөвхөн байшин барих жижиг тойргоор харж, бартерийн харилцаагаар зохицуулж ирсний үр дагавар. Хот суурин газрыг дахин хөгжүүлэх хууль нь зөвхөн компаниудад бартерийн солилцоо хийхэд зориулагдсан” гэж байсан юм.
Үүнийг ул үндэс сууриар нь засч, өөрчлөх сэдэл тэмүүллийг төрд, олон нийтэд хүргэж, дахин төлөвлөлтөд хамрагдсан гэр хорооллынхны эрхийг хамгаалах нь “Газрын эзэд баян зүрх” нөхөрлөл, түүний тэргүүн Б.Нямжав хийгээд  үүсгэн байгуулагчдийн зорилго болов.

Анх Баянзүрх дүүргийн 13-р хорооны дахин төлөвлөлтөд орсон 150 гаруй хашааны 320 гаруй өрхийн эрхийг хамгаалж ажлаа эхэлсэн тэрээр сүүлийн зургаан жилд нийслэлийн 1000 гаруй иргэдэд хууль эрх зүйн зөвөлгөө өгч, зааж зөвлөөд байгаа юм. Үүний үр дүнд 10 гаруй ТББ байгуулагдаж, “Дахин төлөвлөлт-иргэний оролцоо” эвслийн дор нэгдээд буй.

“ТӨР ӨӨРӨӨ Ч ДАРАНГУЙЛАГЧ”

“Газрын эзэн баян зүрх” нөхөрлөл 2018 оноос өмнөх дөрвөн жилд төрийн байгууллага, албан тушаалтнуудад нийтдээ 46 албан тоот өгөхөд хоёрт нь л хариу авчээ. Газрын эзэд нь өөрсдөө хөрөнгө оруулагчаа санал болгож, орон сууцаа нийслэлийн төлөвлөлтийн дагуу бариулъя гэсэн тэдний саналд төр “Боломжгүй. Та нарт тийм эрх байхгүй” гэсэн ганц л хариу өгдөг байв. Тэдэнд өнгөрсөн 6 жилд  Нийслэлийн Засаг даргатай биечлэн уулзах хоёрхон удаагийн “ховор” боломж тохиосон гэдэг. Даанч төсөөлөөгүй, дэндүү гэж хэлэхэд багадахаар хариулт авснаа хүний эрхийн хамгаалагч бүсгүй ярьсан юм.  2015 оны уулзалтаар “Төрийн шалгаруулсан компани иргэдийн эрхийг ноцтой зөрчиж байгааг дуулгахад Засаг дарга “Иргэд та нар тэгж болохгүй, ингэж болохгүй” гэж зандарсаар үг сонсохгүй гарч одо. Удаад нь иргэдийг сонсох цаг дээр нийслэлийн  Засаг даргын орлогч  компанийн мэдээллийг сонсож сонсож “Ийм л байна иргэд ээ. Тэр хуулийн хэлтсийнхэн эднийг цагдаад өгөх ажлыг зохицуул, шалгуул” гэж загнаад сууж байсан гэдэг. Нэг үгээр иргэдийн өмчийн газар хэдийнэ төрөөр дамжиж хувийн компанид шилжчихсэн байв. Ийм хариултаас цуцаагүй Б.Нямжавыг нөхөрлөлийн гишүүдийнх хамт  “МАН-ын гар хөлүүд” хэмээн нэрлэж дам шалгажээ. “Даанч баримт олоогүй л дээ. Олохгүй юм чинь” гэж  Б.Нямжав ярихдаа  “төр өөрөө аймшигтай дарангуйлагч” хэмээн  гомдол дайсан нь ийм учиртай аж.   

Тэр  “Цагаан хуаран консалтинг” компанийн  “чам шиг шалдан хүүхнийг яаж ч чадна шүү. Үр хүүхдүүд, гэр бүлтэй чинь  ярина шүү” гэж  утсаар дарамтлахад ч төрд  гомдсон шигээ голдоо ортол гомдоогүй, айгаагүй нь илт байсан юм.

Бие тулгар, том гэдэстэй байхдаа тэр ажлаа зогсоосонгүй. Хүн бүрийн гомдол саналыг төвөгшөөлгүй сонсож, сэтгэлээсээ хандаж, гүйж харайж байсныг түүнтэй хамтран зүтгэгчдийн нэг  “Газрын эзэд баян зүрх” нөхөрлөлийн гишүүн Ч.Бадамсэрээжид дурссаныг  өгүүлэмгүй орхимгүй. Төрснийхөө дараа ч хүний эрхийн төлөө эрсдэлтэй ажлаа хийж, шантралгүй зүтгэж байсныг нь хараад дайчин бүсгүй юм аа гэж нөхөрлөлийнх нь ярьцгааж байлаа. 

Тэрээр сүүлийн хоёр жилд дахин төлөвлөлтөд тулгарсан асуудлаа хотын өнөөгийн удирдлагад танилцуулж, ойлгуулахыг хүссэнгүй. Иргэний эрх, орон байртай байх эрхийг хэнээс ч илүү ярьж, уриалдаг Засаг дарга Э.Бат-Үүлд тулгарсан асуудлаа  ойлгуулж шийдвэрлүүлэх гэж бүтэн дөрвөн жилийг, дараа нь Засаг дарга С.Батболдод мөн хоёр жилийг зарцуулжээ. “Одоо бидэнд ийм цаг зав, хөрөнгө алга. Харин дараагийн Засгийн газар, хотын удирдлагыг хүлээж байна” гэлээ.   

“ОРОХ ОРОНГҮЙ 7 ЖИЛ БОЛЖ БУЙ АЙЛУУД Ч ОЛОН”   

Б.Нямжав бид хоёрын ярилцлага ийн үргэлжлэв. 

- Таны 2014 оноос эрхийг нь хамгаалсан айлууд орон сууцандаа орж чадсан уу?

- Чадаагүй. Нэг ч айл нүүгээгүй.

- Хэрэв компанид газраа өгчихсөн бол орон сууцтай болох байсан юм биш үү?  

- Орон гэргүй, дэмий тэнэсэн 320 өрх айл л байх байсан болов уу...

- Юугаар батлах юм бэ?

- “Цагаан хуаран консалтинг” компани одоо ч гэсэн өмнөх төслөө дуусаагүй. Ганцхан блок барилгыг таван жил барьж байна. “Их өргөө” компанид газраа өгсөн 85 өрх айл долоон жил орох оронгүй явна. Э.Бат-Үүл дарга өөрөө очиж ам өгч байлаа. Мөн 12-р хороонд “Гранд лайна” талбай дээр 27 өрх айл, 14-р хороонд “Моннис консалтинг” компанийн 109 өрх айл, манай талбайн урд дах 12 айл газраа чөлөөлж өгөөд одоо хүртэл сууцандаа орж чадаагүй, нүүдэллэн амьдарч байна.

- Та нар ямар  арга хэлбэрээр тэмцэж байсан юм бэ?   

- Бид дарамталсан үг, өгүүлбэр бичиж, хүч хэрэглээгүй. Акц явуулж, шантааж хийж байсангүй. Төрд гомдол гаргадаг зарчим, журмын дагуу шат дамжлагаар нь явдаг байсан...

УНААЧ ХҮҮХДИЙН ЭМЧИЛГЭЭНИЙ ЗАРДЛЫГ АНХ УДАА УЯАЧААС ГАРГУУЛАВ

Тэр юу байгаагаа золиослон хүний эрхийн төлөө тэмцэхэд бэлэн байдгаа хүүхэд насны, оюутан цагийн хүмүүжил, боловсролтой холбох юм билээ. Оюутан ахуйдаа “Буянт үйлс” нийгэмлэгийн саажилттай хүүхдүүдэд туслах үйлсэд оролцож, монголчуудын гажигтай хэмээн ярьж, ойлгож ирсэн саажилттай хүүхдүүдэд тусладаг байв.  Ингэж л тэдний  авьяас чадвар, хүсэл мөрөөдлийг  мэдэрч,  бусадтай адилхан тэгш эрхтэй гэдгийг ойлгож авчээ.  МУИС-д  Буддын гүн ухааны ангид суралцахдаа эрдэмтэн багш нар, судар номын ач буянаар санаж сэдэж, хийж бүтээж байгаа үйл хэрэг хэр олон хүнд буян хүргэж чадахыг эргэцүүлж, хүн байхын утга учрыг ухаарч ойлгохыг хичээдэг байсан гэдэг. Сургууль төгсөөд 2005 онд Хүүхдийн төлөө үндэсний газарт мэргэжилтнээр ажилд орохдоо хурдан морь унаач хүүхдүүдийн эрхийг хамгаалах хүндхэн даалгавар авлаа.

Уяачид хорин тав ч хүрээгүй охины ярианд итгэж, үгэнд нь орно гэдэг юу л бол. Гэсэн ч ОУ-ын байгууллагын дэмжлэгээр улсын алдар цолтой зарим уяачидтай биечлэн уулзаж,  улсын наадмын комисст Хүүхдийн төлөө төвийн төлөөллөө оруулж чадав. 2006 оны хаврын уралдаанаар тархиндаа хүнд гэмтэл авсан хүүхдийн эмчилгээний зардлыг уяачаас нь авч  чадсан нь Монголд унаач хүүхдийн эрүүл мэндийн нөхөн төлбөрийг уяачаас гаргуулсан анхны тохиолдол боллоо. Үүний тулд Хүүхдийн төлөө төвийн мэргэжилтэн Б.Нямжав хүүхдийн эрхтэй холбоотой хууль эрх зүйн бүх заалтыг нэг бүрчлэн түүж бичиж цагдаа, прокурор, шүүх рүү явуулсан байгаа юм. Энэ ажлыг хийхэд Төв аймгийн Д.Бадамцэцэг даргатай хамт олон их дэм болсон хэмээн хамт олноор бахархаж байгаагаа уламжилсан юм.

ТЭР ТЭНЦВЭРГҮЙ ТУЛААНЫ ХАМГААЛАЛТГҮЙ ХАМГААЛАГЧ 

“Нөхөр бизнес эрхэлж, би төрийн албанд байхад манайх таван өрөө байранд, хүүхдүүд хувийн сургуульд гээд бид бийлэгжүү амьдарч байлаа. Харин одоо хэрэглээгээ танаж, байраа зарж, хүүхдүүдээ улсын сургуульд оруулж, арын албаа нөхөртөө даатгасан. Дөрвөн хүүхдийн хоёр маань жил дараалж гарсан, бага тул  хань маань  харна. Ганц хүний орлогоор амьдрахад уйлах үе бий бий. Гэхдээ бид өөрсдийгөө олсондоо баярладаг. Өмнөх амьдрал минь үргэлжилсэн бол би амбиц, мөнгө хоёрт дурлачхаад, иргэдээ харцаараа шилбүүрдэж, хүүхдүүдээ амттанаар тэтгэсэн төрийн түшмэл байхыг хэн мэдлээ” хэмээн хүний эрхийг хамгаалагч маань эргэцүүлэв.

Өнөөдөр бусдын төлөө гэсэн сэтгэл, сайн санааны үр Бат-өлзийгийн Нямжавыг хамгаалж буй. Тэр өөрөө ч уужуу ухаан, энэрэнгүй сэтгэлтэй монгол хүн бүрт ийм итгэл тээдэг нэгэн.  Харин хууль эрх зүйн талаасаа олон зуун айл өрх, мянга мянган иргэний эрхийг хамгаалж төр, компанитай хүч тэнцвэргүй тулаанд орж, тэдний “тушаа” нь болж яваа түүнд бамбай, хамгаалалт алга. Өнөөдөр ажил мэргэжлээсээ үл хамааран хэн ч хүний эрхийн хамгаалагч байх боломжтой. Тэд эрх мэдэл, байр сууриа буруугаар ашиглагчдыг зарлаж, булхайг нь илчилдэг. Гэвч үүнийхээ төлөө элдвээр доромжлуулахаас эхлээд амь насаа алдах нь ч бий.

Тийм ч учраас хүний эрхийг хамгаалагчийг хамгаалах хуультай болохыг НҮБ хийгээд, түүний тусгай элч Мишель Форест монголд ажиллах бүртээ баримт дурьдан зөвлөж сануулдаг. Гэвч Хүний эрхийн хамгаалагчийн тухай НҮБ-ын 1998 оны  тунхаглалд нэгдсэн Монгол улс өнөөдрийг хүртэл хуулиа баталсангүй. Манай улсад хүний эрхийг хамгаалагчийн анхны судалгааг 2014 онд эхэлж, 2016 онд иргэний нийгмийн байгууллагууд ажлын хэсэг байгуулж байсан гээд бодохоор хүний эрхийн төлөө хамгаалагчийг хамгаалахгүй байх ашиг сонирхол бий гэж хардахад хүргэнэ.

Шаардлагатай тохиолдолд хэдхэн цагийн дотор хууль санаачлан баталж чаддаг монголын парламентад хамгаалагчийг хамгаалах хуулийн бэлтгэлд өнгөрсөн зургаан жил цөөдсөн гэвэл дэгс. Багцаар нь, бүхлээр хэлэлцэн батлах холбогдох хуулийн төслийн сураг ч чимээ тасрав. Гэлээ гээд хүний эрхийн хамгаалагчид юунд цуцаж, шантарна гэж. Тэдний нэг нь иргэдийн орон байртай байх эрхийн төлөө тэмцэгч Бат-Өлзийн Нямжав бүсгүй. Түүнийг хүний төлөө хөлс нэхэлгүй, цаг наргүй ажилладаг, ур чадвар өндөр, мэдлэг мэргэжил сүрхий бүсгүй хэмээсэн Хүүхдийн төлөө төвд хамтран ажиллаж байсан, одоо ч хамтдаа зүтгэж буй Д.Хажидсүрэн гуайн  тодорхойлолтоор хөргөө өндөрлөе.

Чөлөөт сэтгүүлч Даваажавын  Даваадулам

Дэлгэрэнгүй унших

Сэтгэгдэл

Тод индэр

Б.Энхбаатар: 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа 32 төлбөр авах цэгийг бүрэн цахимжуулна

Огноо:

,

Зам, тээврийн хөгжлийн төв ТӨҮГ-ын Төлбөр авах үйл ажиллгааны хэлтсийн дарга Б.Энхбаатартай ярилцлаа.

-Улсын хэмжээнд төлбөр авах цэг /ТАЦ/ -үүдийг үе шаттай цахимжуулах ажил явагдаж байгаа. Хот тойрсон ТАЦ-үүд галын хайчнаас бүрэн салсан уу?

-Зам, тээврийн хөгжлийн сайдаас өгсөн үүрэг, чиглэл, салбар яамны хэрэгжүүлж буй бодлогын дагуу эхний ээлжинд Улаанбаатар хотыг тойрсон товчоодыг бүрэн цахимжуулж дууссан. Ингэснээр иргэд орон нутгийн замд товчоод дээр саатахгүй зорчих боломжтой болж, хүнд суртал чирэгдэл бүрэн арилсан.

Товчоод бэлнээр төлбөр хурааж байх үед нэг тээврийн хэрэгсэл 17.4 секунт зарцуулдаг байсан бол одоо 1-2 секунтэд саадгүй нэвтэрч байна.

Үүнийг эрчимжүүлж 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа нийт 32 төлбөр авах цэгийг бүрэн цахимжуулж дуусна.  

Одоогоор хот тойрсон зургаан төлбөр авах цэг бүрэн цахимжсан. Үлдсэн 26 төлбөр авах цэгийг 2024 онд бүрэн цахимжуулахаар ажиллаж байна.

Ердийн үед Улаанбаатараас орон нутгийн орох гарах хөдөлгөөнд 18-20 мянган тээврийн хэрэгсэл өдөр тутамд оролцдог бол баяр ёслолын үеэр энэ тоо 5 дахин нэмэгдэж, 100 мянгад хүрдэг байсан.

Тэгвэл өнөөдөр төлбөр авах цэгүүд цахимжиж жолооч нар удаан хугацаанд сааталгүй нэвтэрдэг болсон. Энэ нь хэт ачаалалтай, иргэдийн бухимдлыг төрүүлдэг байсан асуудлыг бүрэн шийдсэн.

-Авто зам ашигласны төлбөрт хураадаг 1000 төгрөгийн хураамж нь зам арчлалтын нийт төсөвд хүрдэг үү?

-Зам, тээврийн хөгжлийн төв ТӨҮГ нь олон улс, улсын чанартай авто замын өдөр тутмын бэлэн байдал, завсар арчлалтыг хариуцан ажилладаг. Зам ашигласны төлбөрт хураадаг 1000 төгрөг нь авто замын их, урсгал, ээлжит засварт бүрэн хүрэлцдэггүй.

Шинээр зам барих, баригдсан замын арчилгаа нь тусдаа асуудал. Улсын хэмжээнд хуримтлуулсан товчоодын төлбөрөөр 10 км зам ч барьж хүрэхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Мөн энэхүү мөнгө нь замын засвар арчилгааныхаа дөнгөж 20 хувьд л хүрдэг. Үлдсэн 80 хувь нь улсын төсвөөс санхүүжүүлдэг. 

-Улаанбаатар хотыг тойрсон тухайн ТАЦ байршиж байгаа дүүрэг хороонд амьдардаг бол орох гарах бүрд төлбөр төлөх үү?

-Зам, тээврийн хөгжлийн сайдын 226-р тушаалын дагуу цагаан жагсаалтад бүртгэх хөтлөх түр журам 2023 онд шинэчлэгдсэн. Энэ нь нийслэл хотыг тойрсон, тухайн төлбөр авах цэг байршиж байгаа дүүрэг, баг, хороонд амьдарч буй хүмүүс цагаан жагсаалтад хамрагдаад үнэгүй зорчих эрхтэй болж байгаа. 

Үүнд хамрагдахын тулд E-Mongolia цахим системээр нэвтэрч цагаан жагсаалтад бүртгүүлж, зам ашигласны төлбөрөөс чөлөөлөгдөх боломжтой.

-Өдөрт нэг удаа 1000 төгрөг хураан авдаг байсан бол одоо орох гарах болгонд аваад байна. Яагаад?

-Тухайн өдөр нэг л хураамж авна гэсэн дүрэм, журам анхнаасаа байгаагүй. Зам ашигласны төлбөрийг өдрөөр биш ашигласан замаар тооцож авч байгаа. Хот хоорондын замыг иргэд ашигласан л бол явах бүртээ төлбөр төлнө.

Олон улсын жишгээр 100км тутамд авто зам ашигласны хураамжийг тодорхой тарифаар хураадаг. Харин манай улсад 350 км тутамд нэг хураадаг. Мөн төлбөрийн хэмжээ 50 дахин бага байдаг.

-Зам ашигласны төлбөрөө иргэд цахимаар хэрхэн төлөх вэ? 

-Цахим төлбөрийг иргэдэд хүртээмжтэй байлгах үүднээс ezam.mn, emongolia, social pay, e-barimt, monpay gerege,toki, autobox болон банкны бусад аппликейшнээр төлөх боломжтой болгосон.

-Цахим төлбөр төлөхөд НӨАТ өгдөг үү?

-Татварын тухай хуулийн дагуу төрөөс үзүүлж байгаа ажил үйлчилгээнд НӨАТ төлдөггүй. Тиймээс төлбөр төлсөн баримт олгох ч НӨАТ-ын баримт очихгүй. 

-Улсын хэмжээнд байгаа бүх ТАЦ-үүд цахимжуулснаар авто замын салбарт ямар өөрчлөлт гарах вэ?

-ТАЦ-аар нэвтэрч буй тээврийн хэрэгслийн хурд нэмэгдэж, иргэд зорчигчид саад чирэгдэлгүй үйлчлэх нөхцөл бүрдэнэ. Мөн авто замын санг бүрдүүлж буй авто замын байгууламж ашигласны төлбөрийн орлого 30.8 хувиар өснө. ТАЦ-үүд цахим болох дунд хугацаанд 30 орчим хувийн ажлын байрыг хэмнэнэ. Манай улсын дотоодын болон олон улсын тээвэр ложистикийн хөгжилд дэмжлэг болж,  авто замын дэд бүтэц, хөдөлгөөн, тээврийн хэрэгсэл, байр зүйн мэдээлэл агуулсан мэдээллийн нэгдсэн сан бий болж бусад системүүдийн хөгжилд хувь нэмэр оруулна гэж үзэж байна.

Эх сурвалж: ЗТХЯ

Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Р.Булгамаа: Үр хүүхдээ үл хайхарч байгаа эцэг, эхчүүдэд хариуцлагын асуудал яригдах ёстой

Огноо:

,

Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Зөвлөлийн гишүүн, хуульч, өмгөөлөгч Р.Булгамаатай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

Хүүхдийн эсрэг гэмт хэргийн ялын бодлогыг чангаруулснаар асуудал шийдэгдсэнгүй

-Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийг шинэчилсэн найруулгаар нь батлаад удаагүй байна. Та бол олон жилийн өмнөөс хүүхэд хамгааллын асуудлаар нийгэмд өөрийн дуу хоолойгоо хүргэж ирсэн хүн. Бас хүчирхийлэлд өртсөн олон хүүхдэд өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлж байсан. Тиймээс Хүүхэд хамгааллын тухай хуулийн төслийг боловсруулахад нэлээд идэвхтэй оролцсон гэж сонссон?

-Миний хувьд Хүүхэд хамгааллын хуулийн ажлын хэсэгт орж ажилласан. Хүүхдийн эрхийн чиглэлээр, хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа олон асуудалд анхаарч ажиллаж ирсэн мэргэжлийн хүний хувьд намайг урьж оролцуулсан гэж харж байгаа. Хуулийн төсөлд юуг илүү онцлон тусгах шаардлагатай вэ гэдэг дээр нэлээд санал санаачилга гаргаж оролцсон. Жишээлбэл, гэмт хэргийн хохирогч холбогдогч хүүхдийн эрхийн хамгаалал, хүүхдийн үе тэнгийн дээрэлхэлтийн асуудлыг хуульд зайлшгүй тусгаж өгөх шаардлагатай гэдгийг өргөн хүрээнд хөндсөн. Мөн  хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явц дахь хүүхдийн эрх хамгааллын асуудал гэх мэт. Мөрдөн шалгах ажиллагааны үед хүүхэд мэдүүлэг өгөхөөс эхлээд томчуудын нөлөөлөл их гарч ирдэг. Тэр тохиолдолд хүүхдийн эрх хамгаалын асуудалд төр яаж оролцох ёстой вэ гэдэг тусгай зохицуулалтууд хэрэгтэй болдог. Амьдрал дээр яадаг вэ гэхээр, би төрүүлсэн хүүхдээ мэднэ, чи ингэж хэл гээд буруу ташаа үгийг зааж зааварлаж, хүүхдээ зовоогоод яваа ээж, аав ч байдаг. Тэр бүү хэл мэдүүлгээс нь хүртэл буцаалгаж, ар гэрийхэн хийгээд гэмт этгээдийн зүгээс элдэв дарамтанд орох ч  асуудал  тохиолддог. Энэ тохиолдолд хүүхдэд эрхийн хамгааллын асуудлыг яах вэ гээд олон асуудлыг хуульчилж өгсөн. Нэмж хэлэхэд, гамшиг ослын үед хүүхэд хамгааллын асуудлыг яаж зохицуулах вэ гэсэн шинэлэг зүйлүүд хуульд орсон. Хуучин хуулиас харьцангуй дэвшилттэй болсон зүйл нь юу вэ гэвэл, үе тэнгийн дээрэлхэлтийг хүүхдүүдийн хоорондын харилцаа хандлагын асуудал гэж хардаг байсныг өөрчилж, үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эсрэг ямар арга хэмжээ авч болох вэ гэдэг үе шат, зохицуулалтыг хуульчилж өгсөн. Хөндөж, дэвшүүлсэн дээрх саналууд хуульд зохих хэмжээгээр тусгалаа олж орсон. Харин эцэг, эхийн үр хүүхдээ үл хайхардаг, хайхрамжгүй байдлын хор хөнөөлөөс бага насны хүүхэд осол гэмтэлд орж, эсвэл ямар нэгэн байдлаар гэмт хэргийн хохирогч, холбогдогч болсон бол хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа энэ үйл баримт дээр эцэг, эхэд хүлээлгэх хариуцлагын асуудлыг хуульчлах ёстой гэсэн санал маань миний санаанд хүртэл тусгагдаагүй. Гэхдээ дараагийн удаа илүү дэлгэрэнгүй тодорхой боломж ирэх байх гэдэгт найдаж байна. Хөндөж буй эдгээр асуудал хуульд зохих хэмжээгээр тусгалаа олж орсон.

-Хууль батлагдан гарах нэг хэрэг. Уг хуулийг сурталчлан таниулах, амьдралд хэрэгжүүлэх тал дээр хэр анхаарч байгаа бол оо?

-Хууль батлагдан гараад олон нийтэд сурталчлан таниулах ажил үе шаттай явж байгаа хэдий ч эцэг, эхчүүдэд хуулийн өөрчлөлт, шинэчлэлийг хүргэх асуудал орхигдож байна. Нөгөө талаар эцэг, эхчүүд дунд “Би өөрийнхөө хүүхдийг өөрөө мэдэж байна” гэх хандлага нийтлэг ажиглагддаг. Энэ бол зан заншлын хэм хэмжээтэй холбоотой, уламжлалт чиг хандлага л даа. Хуульд ямар өөрчлөлт оров  гэдгийг нийгэмд ойлгуулах нь маш чухал. Төрийн алба хаагчид, хүүхэд хамгааллын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудын мэргэжилтнүүдээс гадна нийгмээрээ, нийтээрээ хүүхдийн асуудлыг хөндөж ярьдаг. Түүн шигээ хүүхдийнхээ өмнө томчууд ямар үүрэг хүлээж, хариуцлага үүрч байгаа юм бэ гэдгийг нийтээрээ мэдэж байх нь тулгамдсан асуудал. Шинээр батлагдсан хуулийг ойлгож, мэдэж, хэрэглээ болгож байж хүүхдийн эрх зөрчигдөхгүй байх нөхцөл, орчныг бүрдүүлнэ.
Гэтэл өнөөдөр хүүхэд хамгааллын орчин хангалтгүй байна. Хүүхдийн эрх зөрчигдөхгүй байхад нийтээрээ анхаарах шаардлагатай болжээ. Улсын Ерөнхий прокуророос өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 25-нд гаргасан мэдээллээс харахад 2024 оны нэгдүгээр улиралд улсын хэмжээнд хүүхдэд хохирол учруулсан 1582 хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаанд прокурорын байгууллага хяналт тавьсан байна. Оны эхний улиралд 1582 хэрэг гарсан гэхээр нэг сард 500 гаруй хүүхэд ямар нэг хэлбэрээр гэмт хэргийн хохирогч болж байна. Анхаарал татсан асуудал олон байна. Хүний эрүүл мэндийн халдашгүй дархан байдлын эсрэг, өмчлөх эрхийн эсрэг, бэлгийн халдашгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг урд онуудаас өндөр өсөлттэй нэмэгджээ. Гэмт хэргийн зүйлчлэлээр авч үзэхэд 368 хүүхэд хулгайлах гэмт хэргийн, 300-гаад хүүхэд эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулах гэмт хэргийн, 360 гаруй хүүхэд хүчиндэх гэмт хэргийн хохирогч болжээ. Мөн 100 гаруй хүүхэд залилах гэмт хэргийн хохирогч болж. Хүчиндэх гэмт хэрэгт жилд дунджаар 350 орчим хүүхэд хохирогч болдог бол энэ оны нэгдүгээр улиралд л 360 хүүхэд энэ төрлийн гэмт хэргийн хохирогч болоод байна гэдэг анхаарал татсан асуудал.

-Уг нь хүчиндэх гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд оногдуулах ялын бодлогыг чангатгасан биз дээ?

-Тийм. 2023 оны 12-р сард Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж бага насны хүүхэд хүчиндсэн тохиолдолд оногдуулах ялыг 20 биш 25 болгож нэмсэн. Мэргэжлийн хүний хувьд тухайн үед хорих ялыг нэмснээр асуудлыг шийдэх гарц биш ээ гэж байр сууриа илэрхийлж байсан. Үнэхээр тийм гэдгийг дээр өгүүлсэн статистик харуулж байна. Хуулиа чангаруулснаар бүх асуудал шийдэгддэггүй юм байна. Хууль амьд байх ёстой атал амьдралд буухгүй байна. Амьдрал мэдэхгүй хүмүүс хууль баталбал ингэдэг.

Хорих ялын хугацааг нэмснээр гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлнэ, гэмт хэрэг үйлдэж болзошгүй этгээдүүдэд ямар нэг хэмжээгээр айдас болгоомжлол төрнө, ийм төрлийн гэмт хэрэг үйлдвэл бүх насаараа, 25 жил хоригдоно гэсэн ойлголт гэмт хэрэгтэнд төрөх байх гэж хууль тогтоогчид тооцсон. Гэтэл харамсалтай нь тийм зүйл байхгүй байна. Нэг жилд үйлдэгддэг гэмт хэргийн тоо ганц улирлын статистик дээр гараад ирлээ. Энэ нь хамгийн их анхаарал татаж байна. Тиймээс энэ асуудалд ялын өөр бодлого хэрэгтэй. Нөгөөтэйгүүр хүчиндэх гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг үйлдээд байгаа этгээдүүдийн пэдофил шинж тэмдэг буюу бага насны хүүхдийг сонирхдог хүмүүсийн тоо нэмэгдээд байна уу, эсвэл сэтгэцийн эмгэг өөрчлөлттэй этгээдүүд ийм гэмт хэрэг үйлдээд байгаа юм уу. Физиологийн хэрэгцээгээ хангах үүднээс, өөрийгөө хамгаалах чадваргүй байдлыг нь далимдуулж хүүхдэд халдаад байгаа юм уу гэх мэт олон шалтгаан нөхцөлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлан тогтоож байж хариуцлагын санкцыг нэмэгдүүлэх эсэх асуудлыг хөндөх ёстой. Манай улс шиг нэг жилд ийм олон хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болж байгаа улс орон алга. Энэ нь ялын бодлого бодит байдал дээр нэг л нийцэхгүй байгаагийн тод жишээ гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Мэргэжлийн хүмүүсийн байр суурь, дуу хоолойг сонсох хэрэгтэй. Хүүхдийн эрхийн эсрэг гэмт хэрэг өсөөд байгаа асуудал дээр криминологи судалгаа, дүгнэлт хийх зайлшгүй шаардлагатайг харуулж байна.

Хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн 639 хүнд эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татаж, 250 хэргийг яллах дүгнэлт үйлдэж шүүхэд шилжүүллээ гэж прокурорын байгууллагаас мэдээлсэн. Хүүхэд гэдэг эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, биеэ хамгаалах чадваргүй, тодорхой үүрэг, хариуцлага хүлээгээгүй, хариуцлага хүлээх хуулийн насанд хүрээгүй бодьгал. Гэтэл хүүхдийг гэмт хэргийн обьект болгож, хохироож байна гэдэг томчууд бид хүүхдээ хамгаалах үүргээ биелүүлэхгүй байгаагийн тод жишээ. Хаана, ямар орчинд хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болоод байна гэхээр дийлэнхидээ гэр бүлийн орчинд. Төр хууль, тогтоомжоо боловсронгуй болгоод, хүүхэд хамгааллын байруудыг барьж байгуулаад л байна. Сая Хүүхэд хамгааллын тухай хуулиар 700 гаруй нийгмийн ажилтан, сэтгэл зүйчийн орон тоог баталлаа. Сум, хороо болгонд хүүхэд, гэр бүлийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэнтэй боллоо.  Төр ингэж хүүхдийн төлөө анхаарч байхад гэр бүл дотроо хүүхдийг хохироогоод байгаа энэ үйл баримт бол үнэхээр ноцтой. Төрийн бодлого гэр бүлд очих ёстой. Энэ тал дээр анхаарах цаг болсныг харуулж байна. Хүүхдийнхээ өмнө үүрэг хүлээсэн субьектууд буюу эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч нарт хүлээлгэх хариуцлагын асуудлыг өөр түвшинд хөндөх хэрэгтэй болж байна.

Энэ он гарсаар бэлгийн эрх чөлөө халдашгүй байдлын эсрэг гэмт хэргийн хохирогч болсон 6-15 насны хорь гаруй охидын шүүх хурлуудад ороод байна.  Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдүүдэд шүүхээс дунджаар 15-18 жилийн хорих ял оногдуулсан. Үүний цаана хүүхэд гэмт хэрэгт өртөхөд ойрхон байсан хүүхдийг  асран халамжилж, харгалзан дэмжиж, хараа хяналт тавих ёстой субьектууд ямар ч хуулийн хариуцага хүлээхгүй мултарч байна. Үр хүүхдээ хайхардаггүй байдал газар авчээ. Тэгснээ гэнэт л миний хүүхдийг хохироосон байна гээд хашгичаад гүйдэг болохоос биш яагаад миний хүүхэд  ийм ноцтой гэмт хэргийн хохирогч болчихов оо, хараа хяналт сул байв уу гэдэгт огт анхаарал хандуулдаггүй. Хүүхдээ хайрлаж хамгаалах, өсгөж хүмүүжүүлэх, хараа хяналт тавих үүргийнхээ хаана нь алдаа гаргав гэж ухамсартайгаар бодож, цэгнэхийг ч хүсэхгүй байна. Тухайлбал: өвөөтэй нь даалуу, шатар тоглодог өвгөд ач охиныг нь ээлж дараалан охиныг нь хүчиндсэн гэмт хэрэг гарлаа. Мэдээж өндөр настай хоёр хүн хаалттай дэглэмд хорих ял эдлэх хуулийн хариуцлага хүлээгээд явцгаасан. Харин тэр өнчин охиныг өвөө нь асран  хамгаална гээд өөр дээрээ авсан атлаа гэмт хэргийн хохирогч болгоод насан туршийн эдгэшгүй шархтай үлдээлээ. Тэр хүүхэд одоогоор очих тодорхой газаргүй, маш хүнд нөхцөлд байна. Гэмт хэрэгт холбогдож хариуцлага хүлээсэн Өвгөчүүдийн үр  хүүхэд, ач зээ нар хүртэл өвөөгөө өмөөрч хохирогч охиныг элдвээр дарамталж, тэр бүү хэл гудамжаар явахад нь чулуугаар шидэж биед нь халдахыг завдсан тохиолдол хэд хэдэн удаа гарсан байдаг.

Тиймээс хохирогч охин өссөн өвөөийндөө амьдрах боломжгүй болж, хамаатны айлаар хоног төөрүүлэн амьдарч байна. Энэ жишээнээс хүүхэд хамгааллын бодлого хүрэх ёстой газраа хүрэхгүй байна. БЗД-ийн Гэр бүл хүүхэд хөгжил хамгааллын хэлтэст хандаж энэ хүүхдийн МСҮТ-д оруулчихлаа. Дотуур байр болон сургалтын төлбөрт нь нэмэр тус болооч гэж 2 удаа амаар болон бичгээр хүсэлт гаргасан. Харамсалтай нь төсөвт ийм үйлчилгээнд зориулсан мөнгө суугаагүй тул хожим нь аудитаас торгууль тавигддаг гээд халгаагаагүй шүү. Эцэст нь аргаа бараад нөгөө охиныхоо сургалтын төлбөрийг өнгөрсөн 4 сард өөрөөсөө төлж өгсөн дөө. Үнэгүй өмгөөлнө, араас нь сургууль соёл бараадуулах гэж хөтөлж гүйсээр эцэст төлбөрийн хүртэл төлөөд л байж байна. Ёстой нөгөө Жавхлангийн дуунд гардаг шиг тавилан юм даа. Яг үнэндээ 11хэн наснаасаа эхлэн тийм аймшиг дунд байсан охин хүүхдийг хайрлахгүй, араатнуудаас холдуулж хамгаалахгүй байхын аргагүй шүү дээ. Хүүхэд гэмт хэрэгт өртлөө төр хамгаалалтандаа авч сэтгэл зүйн, эрүүл мэндийн, хууль зүйн иж бүрэн туслалцаа үзүүлдэг шуурхай тогтолцоог нэвтрүүлэх хэрэгтэй ээ. Энэ мэт онц ноцтой асуудалд төрийн хүүхэд хамгааллын хүндээ ойртож хүрсэн бодлого хэрэгтэй. Төрөөс хүүхэд хамгаалын чиглэлээр төсөвлөсөн 14 тэрбум төгрөг хүндээ хүрэхгүй байна шүү дээ. Эцэг, эхийн хариуцлагыг ярихгүйгээр зөвхөн төр хамгаалах ёстой, төрийн хамгаалалтад байх ёстой гэж өрөөсгөлөөр хардаг хандлага эцэг, эхийн хариуцлагыг сулруулж байна. Хүүхдийн эрх хамгаалын чиглэлийн ажилд төрийн болон төрийн бус байгууллагуудын уялдаа холбоог хангах, дэмжих  хэрэгтэй байна.

-Хүүхдээ үл хайхрах нь гэмт хэрэгт өртөх нөхцөлийг бүрдүүлж байна гэдгийг эцэг, эх, асран хамгаалагчдад ойлгуулах, тэдэнд үүрэг, хариуцлагыг нь ухамсарлуулах ёстой юм байна даа?

-Энэ талын асуудал үнэнхүү учир дутагдалтай байна аа. Тийм айхтар гэмт хэргийн хохирогч болгочоод зөрчлийн хуулиар ч хариуцлага хөндөгдөхгүй орхино гэдэг дэндүү шудрага бус. Үүний цаана үр хүүхдээ зүгээр л орхиод явчихдаг этгээдүүдийн асудал зүгээр л ямар ч хариуцлагын асуудал хөндөгдөхгүй орхигдож байна. Арай нэг хуулиа гадарладаг нь араас ч гүйсээр хүүхэддээ тэтгэмж тогтоолгосон шүүхийн шийдвэртэй үлдэж байх жишээний. Ухамсартай хандаж хүүхдийн тэтгэлэгээ хугацаанд нь төлдөг эцэг, эх ердөө 40 гаруй хувьтай  байдаг. Сүүлийн 5 жилийн судалгаанаас харахад жилд дунджаар 1146-1774 хүүхдэд хүүхдийн тэтгэлэг тогтоолгосон байдаг. Мөн 350-450 хүүхдэд эцэг тогтоолгосон шүүхийн шийдвэр гарч байна. Хүүхдийн эрх хамгааллын асуудлын хүрээнд мэргэжлийн хуульч өмгөөлөгчийн тусламж дэмжлэг маш хэрэгтэй байдаг. Иймээс одоогоос 3 жилийн өмнө хүүхдийн эрхийн хуульчдын сүлжээ байгуулаад ажиллаж байна.

Хүүхдийн төлөө ажилладаг хүмүүс мөнгө бус сэтгэл түшиж ажилладагаараа онцлог. Хүүхдийн эрх хамгааллын хууль шинэчлэгдэн батлагдсантай холбогдуулан хуульчдад зориулсан сургалт, хэлэлцүүлгийг Гэр бүл, хүүхэд хөгжил, хамгаалын газартай хамтран энэ сарын дундуур зохион байгуулахаар төлөвлөн ажиллаж  байна. Тус газрын даргаар эмэгтэй хүн, тэр тусмаа хуульч мэргэжилтэй хүн томилогдсон. Тиймээс энэ чиглэлээр үр дүнтэй ажиллах байх гэж найдаж байна. Салбарын сайд Х.Булгантуяагийн хувьд Хүүхэд хамгааллын хуулийг батлуулахад санал санаачлагатай ажилласан төдийгүй батлагдан гарсан хуулиа сурталчилан таниулах ажлыг маш өргөн хүрээтэй, хүртээмжтэй зохион байгуулж байгаад мэргэжлийн хүний хувьд талархан харж байгаа. Хуулийн хүрээнд дагалдах журмуудыг мөн батлууллаа. Хүүхдийн төлөө Үндэсний зөвлөл нэлээд унтаа байдалтай байсныг идэвхжүүлж,иргэний нийгмийн байгууллагуудын төлөөллийг оролцуулсан нь маш онцлогтой дэвшилттэй алхам болсон. Шинэ хуулиа сурталчилан таниулах, салбар бүр хүүхэм хамгааллын бодлого боловсруулах тал дээр арга зүйн зөвлөмж хүргүүлэх ажлын чиглэлийн яам ХТҮЗ-ийн гишүүдтэй хамтран яамдууд болон төрийн байгууллагууд дээр өргөн хүрээтэй зохион байгуулж байгаа нь шинэлэг байв.

-Хүүхэд гэмт хэргийн хохирогч болохоос гадна ахуйн осолд өртөж амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох явдал их гарах болсон санагддаг?

-2023 онд 67873 хүүхэд осол, гэмтэлд өртөж, гар хуруугаа тайруулж эрэмдэг зэрэмдэг болж, гэмтэж бэртсэн байна. Энэ бол эрүүл мэндийн байгууллагаар үйлчлүүлсэн тохиолдол дээр үндэслэн гаргасан статистик. Сард дунджаар 5600 хүүхэд гэмтэж бэртэж байна. Энэ бол аймшигтай. Ийм олон хүүхэд ямар нэг хэлбэрээр ахуйн чанартай осол, гэмтэлд өртөж байна. Тэднийг асран хамгаалах ёстой томчууд хаана байна аа. Энэ бол нөгөө л хараа хяналтгүй байдал, үл хайхралын асуудал. Хүүхдэд ээлтэй орчны стандарт хангагдахгүй байна уу. Яг юунаас болж байна вэ. Эцэг, эх, асран хамгаалагчдын үүрэг, хариуцлага сул байна уу. Энэ бүхнийг ярих ёстой.

-Хүүхэд хамгааллын тухай хуульд дээрэлхэлтийн талаар зүйл, заалт шинээр орсон гэсэн. Энэ талаар тодруулаач?

-Цагдаагийн байгууллага “Дээрэлхэлт дэлгэрэх ёсгүй” гэсэн уриан дор нөлөөллийн аян зохион байгуулж байна. Үндэсний хэмжээний олон томоохон арга хэмжээг зохион байгуулж ирсэн. Уул шугамандаа хүүхэд хамгааллын мөнгө төгрөг төсөвлөгддөг хүүхэд хамгааллын байгууллага илүү өргөн хүрээтэй оролцвол илүү үр өгөөжтэй болох юм.

Аяны хүрээнд хэн нэгнийг дээрэлхвэл ямар хариуцлага хүлээх талаар болон хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд хүртэл хариуцлага хүлээж, сургалтанд суух талаар хуулинд шинээр тусгагдсан зохицуулалт шийдлийг түгээвэл илүү үр дүнтэй. Бага насны хүүхдүүдэд аливаа зүйлийг видео контент, кино зэргээр хүргэхэд илүү ойлгодог юм байна. Тэрнээс биш “дээрэлхэл дэлгэрэх ёсгүй” гээд хоосон яриад, хууль дүрэм тайлбарлаад байвал тэдэнд тийм ч сайн буухгүй санагдсан. Миний хувьд ажлынхаа зав чөлөөгөөр сургуулиудад чадан ядан лекц уншиж байна. Бодох зүйл олон харагдаж байна. “Дээрэлхэлтийг багш нар бас бидэнд үүсгэдэг шүү дээ” гэж  хүүхдүүд хэлэх жишээтэй. Энэ аяны хүрээнд багш, сурган хүмүүжүүлэгчид, эцэг эхчүүд ч гэсэн бодох асуудал их байна. Хүүхдүүд байтугай томчууд бид өөрсдөө багш нар, сурган хүмүүжүүлэгчид өөрсдөө Хүүхэд хамгаллын тухай хуульд орсон нэмэлт, өөрчлөлтүүдийг мэдэхгүй, олж хараагүй л байна. Хуулийг багш нарт хүргэх, түгээх асуудал сайн биш байна. Багш нартай санал солилцоход хүүхэд хамгааллын талаар  бид ийм ийм үүрэг, хариуцлагатай гэдгээ төдийлөн мэдэхгүй байна. Хуулийг сурталчлан таниулахдаа мэдээллийн технологийг ашиглахаас гадна мэргэжлийн хүнээр тайлбарлуулбал илүү өгөөжтэй.

-Шинээр хууль батлагдахад олон журам дагалдаж гардаг. Тэр бүхнийг энгийн иргэд уншиж танилцана гэдэг боломжгүй санагддаг шүү дээ?

-Хуулийг дагаад маш олон журам гардаг. Хууль нь нийгмийн гол харилцааг зохицуулдаг хүчин чадалтай байдаг. Харин журам нь зарим нэг зүйлийг нарийвчлан тайлбарладаг арга зүйн ач холбогдолтой. Гэвч хуульд байгаагүй зүйлийг журамд тусгадаг жишиг бий болжээ. Монгол Улсад хэрэгжиж байгаа нэг хуулийн цаана 8-аас доошгүй журам батлагдан гарах стандарттай. Харамсалтай нь хэрэгжиж байгаа хуулиас 5-6 дахин их журам үйлчилж байна.Энэ нь сөрөг үр дагавар бий болгож байгаа. Хуулиас илүү хүчин чадалтай буюу хуульд байхгүй харилцааг зохицуулсан журмууд олон болоод ирэхээр хүний эрхийн зөрчил ихэсдэг. Сүүлийн дөрвөн жилд Засгийн газрын шийдвэрээр 700 гаруй журам батлагдсан. Нийт 3000 гаруй журамтай улс болжээ. 10 жилийн өмнө 500-600 журам л нийгмийн харилцааг зохицуулж байв. Хүний эрхийг хязгаарласан, хуулиас давсан харилцааг зохицуулсан хэм хэмжээ бүхий энэ журмуудыг эргэн харж зохицуулах шаардлагатай. Дээр хэлсэн 3000 журмаас гадна ХЗДХ-нд бүртгэлгүй 1000-аад журам байна. ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр хүний эрх зөрчсөн, хуультайгаа зөрчилдөж байгаа нэлээд журмыг хүчингүй болгосон байна лээ. Энэ нь хүний эрхийн зөрчлийг арилгах, иргэдэд чирэгдэл болж байгаа тэр олон зохицуулалтыг өөрчлөх практик ач холбогдолтой. Цаашид хууль түүний журмуудыг кодификацижуулах, судлан шинжлэх, давхардал, хийдэл, зөрчилд нь дүн шинжилгээ хийж нэгдсэн дүгнэлт хийх хэрэгцээ шаардлага их байна.  

-Бизнесийн салбарт мөрдөгддөг олон журам жинхэнэ авлига, хүнд суртлын үндэс болдог доо?

-Бизнес эрхлэгчдийн  хувьд хамгийн их хүндрэл бэрхшээл учруулдаг, саад болдог байгаа зүйл нь хууль гэхээсээ илүү хуулийг дагаж гарсан журмууд байна. Элдэв журмуудаар бизнесээ чөлөөтай явуулах эрх хэмжээг хязгаарлаж, хориглосон хүнд суртал байгаад байна. Тиймээс захиргааны хэм хэмжээ тогтоосон журмууд ардаа хээл хахууль, авлига хүнд суртал бий болгож байна гэж бизнес эрхлэгчид хэлж байгаа нь оргүй хоосон зүйл биш ээ. Сүүлдээ иргэд бизнес хийхээс халширч байна. Энэ олон дүрэм журам, энэ олон шахалтууд, татвар, нийгмийн даатгалын өндөр татаасууд тэднийг залхааж байна. Хууль түүнийг дагалдан гарах журмууд тухайн харилцаанд оролцогчдын аль алиных нь эрх ашгийг тэнцүү түвшинд авч үзэж журамлаж байх учиртай. Үүний нэг жишээ гэвэл Хөдөлмөрийн тухай хууль. Тус хуульд ажил олгогч нарын эрхийн асуудал нэлээд хязгаарлагдмал зохицуулагдах болсон нь ямар үр дагавар бий болгов гэхээр ажилчин ангигүй болох хандлага руу явж байна. Ажил хийж байгаа ажилтандаа шаардлага тавих юм бол ажлын байраа орхиод явчихдаг. Тэр хүнтэй хариуцлага тооцох асуудал байхгүй. Ингээд үндэсний үйлдвэрлэгчид, аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд хохироод үлддэг. Хөдөлмөрийн хууль хөдөлмөрийн харилцаанд оролцогчдын эрх тэгш байдлыг хангах зарчмаа бүрэн хангахгүй хууль болсон талаар санал, шүүмлэлүүд байгааг хууль тогтоогчид олж хараасай гэж боддог.
Бизнесийн орчныг хууль зүйн хамгаалалттай болгохгүй бол эдийн засаг хөгжихгүй. Бичил үйлдвэрлэл, бичил бизнес, хувиараа бизнес эрхлэгчид, гарааны бизнесүүдээ дэижихгүй бол Монгол Улс хөгжихгүй. Шударга өрсөлдөөний тухай, Монополын тухай хуулиудыг эргэж харах ёстой. Хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарын хөгжих нөхцөлийг хуулиар давуу байдал үсгээд, боомилж байна. Тухайлбал гурил дээр хэдхэн компанид энэ салбарт ноёлох боломжийг хууль тогтоогчид олгочихсон байна гэдэг бол үнэхээр шударга ёсонд нийцэхгүй. Шинээр энэ салбарт орж байгаа бизнес эрхлэгчид% залуучуудад боломж олгохгүй байна. Гурилын үнэ буулгах, зах зээлд өрсөлдөөн бий болгох боломж олгоогүй. Дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжиж байгаа нэрийдлээр импортын гурилыг бүрэн хаасан. Ингэж хясан боогдуулж болдог юм уу. Таван компани үгсэн хуйвалдаж байгаад үнээ нэмдэг. Тэрийг нь иргэд авахгүй байх аргагүй. Нэг талаар хуулиар далайлгасан, хуулийн ард нуугдсан, хуулиар хамгаалагдсан луйвар, залилан мэхэлсэн дээрэм хийж байна. Үүний эсрэг зогсоно, дуугарна. Цаашдаа улсын төсвөөс татаас авдаг, улсын төсвөөс дэмжлэг өгдөг янз бүрийн сангуудын ард юу байгааг нухацтай судалъя гэж бодож байгаа. Би хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр илүү ажиллаж ирсэн. Гэтэл асуудал хүндээ биш батлаад байгаа хуульдаа байна. Төрийг хувийн бизнесээ хөгжүүлэх хэрэгсэл болгон ашигладаг зарчимгүй байдлыг таслан зогсоох ёстой.

-Парламент хууль батлаад орхих биш хэрэгжилтэд нь, амьдралд хэр ниийцэж байгаад нь, үр дагаварт нь гээд  тал талаас нухацтай судалгаа хиймээр юм байна даа. Ямар хууль байна, тийм нийгэм л бүрэлдэнэ гээд хэлчихэд болох байх?

-Би хууль зүйн салбарт 20-гаруй жил тууштай ажиллаж байна. Өмгөөлөл, хууль зүйн салбарт ажиллахаасаа өмнө би боловсролын салбарт олон жил ажилласан. “Их Засаг”-ын Булгамаа гэж нэрлэгдтэлээ багшаас декан, сургалт эрхэлсэн проректор, сургалт инновац эрхэлсэн дэд захирал болтлоо мерит зарчмаар ажилласан. Олон жил төрийн бус өмчийн дээд сургуулийн удирдах түвшинд ажилласан. Хувийн хэвшлийн боловсролын байгууллагуудын үүрэг нийгэмд их байжээ. Нийгэм солигдох үед  олон хувийн сургууль байгуулагдсан. Гэтэл тэднийг үеийн үед адалж ирсэн. Олон байна, чанаргүй сургалт явуулж байна гээд л. Энэ бол боловсролын салбарт төрийн зохицуулалтыг нэмэгдүүлэх, хувийн хэвшлийг хааж боох бодлогын нэг хэлбэр. Гэтэл хувийн хэвшлийн их, дээд сургуулиуд цөөрөхийн хэрээр түүнийг дагаад хувь хүний хөгжлийн бодлого унаж иржээ. Тэр олон залуусыг сургах, боловсрол олгох, хүмүүжүүлэхэд хувийн өмчийн их, дээд сургуулиуд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс би хувийн их, дээд сургуулиудын тоог бууруулсанд сэтгэл дундуур явдаг. Монголын боловсролыг дэлхийд, дэлхийн боловсролыг Монголд нутагшуулах, академик эрх чөлөөг нь энэ салбарт өгөх ёстой байсан. Иргэд нь боловсролтой, ажилтай байж амьдралын чанар сайжирдаг. Ажилгүй, боловсролгүй хүн гэмт хэргийн ертөнц рүү амархан халтирч ордог. Амар хялбар аргаар амьдрах гэж бодоод алдаж байна. Залуучууд санамсар болгоомжгүйгээс, эсвэл амар хялбар аргаар орлогын эх үүсвэртэй болох гэснээсээ болж цахим тоглоом, цахим залиланд өртөж улмаар эрүүгийн ертөнц рүү халтиран орж  байна. Мал хулгайлах гэмт хэрэг л гэхэд 2-8 жилийн ялтай. Гэмт хэргээр олсон малаа худалдан борлуулсан бол, амьдралын эх үүсвэр болгосон гээд 5-12 жилийн ялтай. Олон тооны мал гэдэгт 8 бог, хоёр бод орж байгаа юм. Хоёр бод туугаад уул давуулж яваад баригдвал доод тал нь хоёр жилийн ял авах жишээтэй. Монгол Улсад хорих ял эдэлж байгаа иргэдийн тоо маш залуужиж байна. Урьдчилан хорих 461-р ангид хоригдогсод 700, 800-гаас буурахгүй байна. Эмэгтэйчүүдийн хорих 300 гаруй ээжүүд бүсгүйчүүд хүмүүжиж байна Тус хорих ангийн даац нь хэтрээд нэг өрөөнд 8-12 хүн хоригдож байна. Тэнд нөхцөл байдал нь туйлын хүнд. Төрийн бодлого, ялын бодлого оновчгүй байгаагийн нэг жишээ энэ. Иргэдээ боловсролтой, ажил орлоготой болгоход анхаараагүйн хор хөнөөл ингэж гарч байна.

Мэргэжлийн боловсрол, дээд боловсролын салбарт академик эрх чөлөөг нь өгч байж энэ салбар хөгжинө. За тэгээд Боловсролын зээлийн сангаас эрх мэдэл, албан тушаалаа ашиглан зээл авчихаад, уг зээлээ эргүүлж төлснөөр асуудлыг хааж байгаа нь шудрага ёсны зарчим нийцэхгүй үйлдэл. Жинхэнэ сурах ёстой залуусын боломж, цаг хугацааг хулгайлчихаад сургалтын төлбөрөө буцааж төлсөн гэдгээр цагаадаж болохгүй. Алдагдсан боломжийг тооцож, нөхөн төлүүлэх асуудлыг гаргаж тавих ёстой. Үгүй дээ тэр зээл авагсад Монголын төрд дор хаяж 5 жил ажиллах ёстой. Зээлийн сангийн гэрээний хэрэгжилтийн асуудлаар тусгайлан судалгаа хийж  Монголын төрд  учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр стратегийн өмгөөлөл хийхсэн гэж боддог.

-Сүүлийн асуулт. Яг одоо УИХ-ын ээлжит сонгууль эхлэх гэж байна. Сонгогчдын боловсролыг нэмэгдүүлэхэд хуульчид чухал үүрэгтэй. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Төрийн бүх шатанд ер нь хаа хаанаа л сонгууль гээд оволзоод байна. Үндсэндээ сошиал медиа, хэвлэл мэдээллийн салбар ачааллаа даахгүй болтол асуудал өрнөж байна. Нийгмээрээ сэтгэцийн өөрчлөлтөд ормоор айхтар айхтар мэдээлэл, сенсаациар цэнэглэгдэж байна. Ямар нийгэмд амьдраад байгаагаа ойлгож ядаж байна. Мэдээллийн эрин зуунд хүн хүлээн авч байгаа, түгээж байгаа мэдээлэлдээ ямар нэг цензур тавихгүй бол мэдээллийн энэ их урсгал хор хөнөөлтэй. Монгол хүний сэтгэц, нийгмийн сэтгэл зүй, нийгмийн эрүүл мэндэд сөрөг үр дагавар бий болно. Мэдээж мэдээлэл нээлттэй байх ёстой. Тэгэхдээ хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихгүй байх ёстой. Сошиал эрүүдэн шүүлт гэдэг зүйл бий болж байгаад шүүмжлэлтэй харж байна. Цахим орчинд хүний эрх ноцтой зөрчигддөг талбар боллоо. Энэ талаар тун хэрэгтэй хуулийн төсөл явж байсан. Агуулга ач холбогдол өндөртэй хууль байсныг цаг хугацаа харуулсаар л байна. Сонгуулийн өмнөх мэдээллийн энэ их давлагаан дунд сонгогчдодоо боловсрол олгох компанит ажил орхигдож байна. Иргэд ийм их хар бараан мэдээллүүдээс залхана, ядарна. Тэгээд эцэстээ “надтай надгүй сонгууль болно биз” гээд идэвх, оролцоо нь багасна. Тиймээс таны нэг санал нийгмээ өөрчлөхөд ямар нөлөөтай вэ гэдэг ойлголт, итгэл үнэмшлийн эхлээд өгөх хэрэгтэй. Тийм ажил хийгдэхгүй байгаа тул сонгуулийн ирц дутдаг. Иргэд наад зах нь саналын хуудсаа хэрхэн дугуйлах талаар ойлголттой байна уу. Саналаа баталгаажуулахаар зураг авах, дүрс бичлэг хийх зэрэг хууль бус үйлдэл гаргавал хариуцлага хүлээнэ. Сонгуулийн сурталчилгаанд зориулж цахим хуудас хөтөлж байгаа бол түүнийгээ бүртгүүлэхээ мэдэж байна уу. Нэр дэвшиж байгаа нэгэндээ хандив өгөхөөр бол өөрийн овог нэрээс гадна регистр биш иргэний бүртгэлийн дугаар, шилжүүлж байгаа мөнгөнийхөө эх үүсвэрийг бичих ёстой болж байгаа талаар хуулинд орсон нэмэлт өөрчлөлтийг мэдэж байна уу гээд олон асуудал байна даа...

Иргэдэд эрх зүйн боловсрол олгох нь тулгамдсан асуудал болоод байгааг олж хараад сонгуулийн хууль тогтоомжийг нэг мөр ойлгох, хуулийн хэрэглээнд  гардаг алдаанаас сэргийлэх талаар СЕХ-той хамтарсан хуульчдын нэгдсэн сургалт зохион байгуулсан. Монголын Хуульчдын Холбоо, Монголын Өмгөөлөгчдийн Холбоо сургалтанд хамрагдсан хуульч нартайгаа хамтран Сонгогчдод боловсрол олгох нөлөөллийг ажлыг хийхээр төлөвлөн ажиллаж байна. Энэ ажлыг иргэдэд эрх зүйн боловсрол олгох Пробоно өдөрлөгөөр эхлүүлсэн байгаа.
Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Г.Занданшатар: Авлига, хээл хахуультай тэмцэх, шударга ёсыг тогтоох гол зэвсгүүдийн нэг Хиймэл оюун ухаан байх болно

Огноо:

,

Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн төслийн хэлэлцүүлэгт оролцож, харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн салбарын инженер, техникийн ажилтнууд, бизнес эрхлэгчид, эрдэмтэд, мэргэжилтнүүдэд хандан үг хэллээ. Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай анхдагч хуулийн төслийг Засгийн газраас энэ сарын 03-ны өдөр Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн юм.

Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар хэлсэн үгэндээ, хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, юмсын интернэтийн хөгжлийн хурд дэлхий дахинд нүд ирмэх зуур хувьсан өөрчлөгдөж байгааг онцлоод, Цахим үндэстэн болох зорилтынхоо хүрээнд та бүхний мэдлэг, оюуны хүчээр манай улс хурдацтай хөгжин дэвшиж байна гэлээ. Тэрбээр, “E-Mongolia”, https://d.parliament.mn/ платформыг жишээлэн дурдаж, би өдөр тутам ChatGPT ашиглахын зэрэгцээ зарим үед хэрэгтэй зураг, лого зэргийг AI-аар бүтээлгэдэг болсон гэсэн юм. Хувийн хэвшлийнхэн төртэйгөө хамтран хиймэл оюун ухаан хөгжүүлж байгааг www.shilen.gov.mn-ээс харж болно гээд тэрбээр, хиймэл оюун ухаанд хамаатан садан, ашиг сонирхлын зөрчил гэж байдаггүй тул авлига, хээл хахуультай тэмцэх, шударга ёсыг тогтоох гол зэвсгүүдийн нэг болно гэдэгт итгэлтэй байна гэсэн юм.

Мэдээллийн технологийн салбарыг экспортод чиглүүлэн хөгжүүлэх, гадаадын зах зээлд гаргахад дэмжлэг үзүүлэх, энтрепренёр, гарааны бизнесийг дэмжих хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах, үндэсний тоон контентыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах зэрэг ойрын үеийн чухал зорилтууд хүлээгдэж байгааг тэрбээр тэмдэглээд, Монгол Улсын хөгжлийн болого, хөтөлбөрүүдэд туссан зорилго, зорилтууд, “Цахим Үндэстэн” санаачилгын хэрэгжилтийн тухай товч танилцуулсан юм. Хөдөө, орон нутгийг харилцаа холбоо, өндөр хурдны интернэт сүлжээнд холбох, дижитал дэд бүтцийг байгуулах төрийн үйлчилгээг цахимжуулах, цахим мэдээллийн нэгдсэн санг бүрдүүлэх, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах, тоон бичиг үсгийн чадавхыг сайжруулах зэрэг ажлууд амжилттай өрнөж буйг Улсын Их Хурлын дарга зориуд дурдсан юм. Энэ салбарын хөгжил нь инновацыг идэвхжүүлж, үйлдвэрлэл, экспортыг дэмжих, эдийн засгийн өсөлтийг нэмэгдүүлэхэд үр өгөөжөө өгөх ёстой хэмээн тэрбээр өгүүлээд, энэ үр өгөөж нь нийгмийн бүхий л салбарт нэвтэрч, бүтээмж, өрсөлдөх чадварыг сайжруулж, шинэ шинэ ажлын байрыг нэмэгдүүлэн, инновацыг хөгжүүлэх хөшүүрэг болно гэлээ хэмээн Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Тод мэдээ2024/05/22

С.Чинзориг: Хүүхдийн хорт хавдрын эмчилгээнд шаардлагатай эмийг үнэ ...

Өнөөдөр2024/05/22

Монгол Улс, БНСУ хоорондын эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээрийн хоё...

Тод мэдээ2024/05/22

Сэлбэ, Дунд голын голдирол хааж барьсан хашаа, объектыг албадан буул...

Тод мэдээ2024/05/22

"Багшийн туслах AI", “И-хүртээмж” системийн нэ...

Тод мэдээ2024/05/22

Н.Мөнхбат нарын 3 хүнд холбогдох хэргийг хяналтын шатны шүүх хуралда...

Тод мэдээ2024/05/22

Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн да...

Тод мэдээ2024/05/22

“Уул уурхайн инновац хөгжил” олон улсын форум эхэллээ

Тод мэдээ2024/05/22

Метромоллын уулзвараас Хүнсний 4 дүгээр дэлгүүрийн уулзвар хүртэлх а...

Өнөөдөр2024/05/22

Тавдугаар сарын 25-нд зам хаах зураглал

Тод мэдээ2024/05/22

Аялал жуулчлалын үзэсгэлэн “Мишээл экспо”-д болно

Тод индэр2024/05/21

Б.Энхбаатар: 2024 онд улсын хэмжээнд байгаа 32 төлбөр авах цэгийг бү...

Өнөөдөр2024/05/21

Улаанбаатарт өдөртөө 31 хэм дулаан

Өнөөдөр2024/05/21

УИХ: Өнөөдөр хуралдах байнгын хороод

Өнөөдөр2024/05/21

УИХ: Өнөөдөр хуралдах ажлын хэсгүүд

Тод мэдээ2024/05/21

"Нарантуул" захын уулзвараас "Өгөөмөр" зах хүртэ...

Тод мэдээ2024/05/21

Яармагийг Эрчим хүчний гудамжтай холбох гүүрийн ажил 94 хувьтай байн...

Чөлөөт бүс2024/05/21

Хувийн хэрэглээний зориулалтаар улсын хилээр нэвтрүүлэхийг хориглосо...

Тод мэдээ2024/05/21

Монголын модон барилдааны тамирчид Ази тивээс 15 медаль хүртлээ

Тод мэдээ2024/05/21

Хууль, эрх зүйн зөвлөгөөг үнэ төлбөргүй өгнө

Тод мэдээ2024/05/21

Метро барих зөвлөх үйлчилгээний хоёрдугаар шатны тендерийг нээлээ

Тод мэдээ2024/05/20

Нийслэлийн хэмжээнд “Эрүүл монгол хүн” үндэсний хөдөлгөө...

Тод мэдээ2024/05/20

Испанийн Ерөнхий сайд огцрохгүй гэв

Тод мэдээ2024/05/20

Вьетнам улсын шингэн хүнсний магнат найман жилийн хорих ял сонслоо

Өнөөдөр2024/05/20

Улаанбаатарт өдөртөө 29 хэм дулаан

Чөлөөт бүс2024/05/20

"Пиноккио" хүүхэлдэйн жүжгийн нээлт боллоо

Тод мэдээ2024/05/20

“Хөдөлмөрийн харилцааны хөтөлбөр”-ийг шинээр хэрэгжүүлнэ...

Тод мэдээ2024/05/20

Улсын хэмжээнд 12.9 сая төл хүлээн авч, 11.9 сая төл бойжиж байна

Өнөөдөр2024/05/20

УИХ: Намын бүлэг, ажлын хэсгүүд өнөөдөр хуралдана

Тод мэдээ2024/05/20

Номын баяраар УИХ-ын Тамгын газар Үндсэн хууль, Парламентын боловсро...

Өнөөдөр2024/05/20

"Булевиртид" эмийг Гаалийн болон НӨАТ-аас чөлөөлөх тухай х...

Санал болгох