Тод индэр
Монгол Улсын Гавьяат багш, Зурхайч Я.Аюурзана: Нэг өдрийн зурхайн мэдээллийг нэг хуруу дарам зайд багтаасан

Бусдад Туслахуй Анагаах Ухааны Манба Дацан хийдээс жил бүрийн шинэ оны босгон дээр “Цаг тооны бичиг”, “Зурхайн өврийн дэвтэр”-ийг планерын хамтаар хэвлүүлэн гаргадаг уламжлалтай. Энэ тухайгаа тус хийдийн зурхайч, МУ-ын Гавьяат багш Я.Аюурзана ийнхүү ярьж байна.
- 2023 оны “Цаг тооны бичиг” худалдаанд гарсан байна. Үүнийг “тайлж” уншихад учир байна уу. Тухайлбал, шүтэн барилдлага, барилдлага, дүвзий, жэдзий гэхчилэн ямар учиртай вэ?
- Туулай жилийн “Цаг тооны бичиг”-ээ зохиож, хэвлэн гаргалаа. Олон жил өдөр тутам үйл ажиллагаандаа тогтмол хэрэглэж хэвшсэн олон хүн байдаг юм. Монголчууд нарны /аргын/ тооллыг хэрэглэхийн зэрэгцээ сарны /билгийн/ тооллыг хэрэглэж явдал мөрөө тэгшитгэж явдаг ард түмэн. Цаг тооны бичгийг хэрэглэснээр аливаа эрсдэлээс сэргийлж, гариг эрхсийн эерэг нөлөөллийн дор ажил үйлээ хийж, цаашдын үйлсээ тэгшилж явахад тусалдаг юм. Энэ “Цаг тооны бичиг”-т жил, сар, өдөр /арга, билгийн/, жил өдөр, өдрийн мэнгэ, өдрийн суудал, тухайн өдөрт эрхшээж буй дүвзий литийн саран од, наран од, жэдзий литийн саран од, сар ба жил өдрийн учрал бүхий эзэн тэнгэр, тухайн өдрийн од гаригийн махбодын барилдлага, орд хийгээд өдрийн шүтэн барилдлага зэргийг тайлбарын хамт оруулсан нь сайн өдөр цагийг сонгох болоод бусад олон үзлэгт ашиглах боломжийг сайтар хангасан юм.
“Цаг тооны бичиг”-ийг сайн өдөр сонгоход хэрэглээд зогсохгүй жилийн ноён нуруу болоод өөрийнхөө жилийн төөргийг харж арга засал хийлгэж анхаарах зүйлээ мэдэж, эрсдэлээс зайлах, зурхайн үзлэгүүдийг ашиглан зам мөрөө тэгшилж явахад ашигладаг. Ийм учрыг мэдэж ашиглах хүмүүсийн тоо жилээс жилд нэмэгдэж байна.
- Та тухайлбал, өдөр бүрийнхээ зурхайг хардаг уу?
- Өдөр бүр харалгүй яах вэ. Өөрийн үйл ажиллагаандаа хараад зогсохгүй бусдын үйлд туслахад үүнийг л ашиглана шүү дээ. Ажил үйлээ эхлэх, ирэх явах, нүүх суух өдрийг үзэх, бэрийн үйлд сайн өдрийг сонгох, шинээр төрөгсдийн төөрөг зурах, нас барагсдын зурхай /алтан сав/ гэх мэт зурхайн үзлэгт “Цаг тооны бичиг” чухал хэрэгтэй юм.
- Уламжлал ёсоор оны өмнөхөн туулай жилийн “Зурхайн өврийн дэвтэр” хэвлэгдэн гарчээ. Энэ жижигхэн номыг “ноортол” нь элээсэн байхыг олонтаа харсан. Учир юу байна вэ?
- “2023 он-Туулай жил Зурхайн өврийн дэвтэр” хэвлэгдэж ашиглахад бэлэн болсон. Энэ нь аргын тоог голлож, билгийн тоог дагуулж зохиосон болохоор 1 дүгээр сарын 1-ээс эхлэн 12 дугаар сарын 31-нийг дуустал өдөр бүр хэрэглэдэг юм. Жил өдрийг амьтдын дүрсээр нь, таван махбодынх нь өнгөөр ялган. Дашням, Балжинням, модон хохимой, тэрсүүд тухайн өдрийн гариг одны махбодын барилдлага, билэгт сайн өдрүүд, үс засуулах, хутганы ир өдөр, лусын буулттай өдөр, эмчилгээ эхлэхэд муу өдөр, зам мөрд гарахад муу өдөр гэх мэт сайн муу өдрүүдийг дүрс болон үсгээр тэмдэглэж, нэг өдрийн зурхайн мэдээллийг нэг хуруу дарам зайд багтаасан нь хармагц нэн ойлгомжтой, ашиглахад хялбар болгосон нь ямар ч хэлтэй, ямар ч насны хүн ашиглаж болдог юм. Ийм болохоор хүмүүс жилийн турш өдөр бүр эргүүлэн харж, ажил үйлсээ төлөвлөж, тэмдэглэж бичих зэргээр ашигласаар элэгдэж ноордог юм.
- Хавтасны зургаасаа эхлээд л бүгд утга учиртай байх нь ээ. Илүү тодруулж тайлбарлаж өгөөч.
- “Зурхайн өврийн дэвтэр”-ийн хавтасны нүүрэн дээр 12 жилээ гал, шороо, төмөр, ус, мод гэсэн таван махбодын өнгөөр ялгаж байрлуулсан цагийн хүрдний зураг тавьсан. Энэ нь гал, шороо, төмөр, огторгуй, ус, уул, мод, хий гэсэн найман суудалд ямар ямар жил байрлаж, тэдгээр жилийн хүү, нөхөр, дайсан, эх гэсэн амин махбодын шүтэлцээг үзүүлсэн байгаа юм. Тухайлбал: Бар жилтэй хүн модон амьтай, түүний хүү махбод нь гал /могой, морь жилтэн/, нөхөр махбод нь шороо /луу, хонь, нохой, үхэр жилтэн/ дайсан махбод нь төмөр /бич, тахиа жилтэн/, эх махбод нь ус /гахай, хулгана жилтэн/ гэх мэтээр ойлгож ашиглана. Бас эрхтэн махбодын барилдлагыг 52-р хуудсанд хүснэгтээр үзүүлсэн байгаа. Энэ барилдлагууд нь хань ижил болох хүнээ болон хамтарч ажиллах хүнээ сонгоход чухал хэрэгтэй үзүүлэлт юм. Жилийн 24 улиралд бие хийгээд ажил үйлсээ зохицуулах, мөн амьдралын олон үйлдээ зурхайн бусад үзлэгүүдийг ашиглан явдал мөрөө зөв зохицуулж эрсдэлгүй байх боломжийг энэхүү “Зурхайн өврийн дэвтэр”-ээр олгосон байгаа.
Хавтасны ар талд нь Дүйнхор /Цагийн хүрдэн/ Бурханы тарнийн найман түмэн дөрвөн мянган /84000/ үсгийг арван үсэгт хураан чуулган болгосон номын хураангуй “Намжувандан” /Асар эрх төгөлдөр арав/ байгаа. Энэ нь цаг ийгээд, зүгийн гай зэтгэр, барцад саад, өвчин зовлон, үхэл хагацал, хулгай дээрэм, элдэв муу ёр, бузар дэв, хэл амыг зайлуулж, ээл ивээл буян хишгийг дэлгэрүүлдэг тустайг бодож энэ жижиг номыг өвөртөө биедээ авч явууштай юм хэмээн “Өврийн дэвтэр” гэж нэрийдсэн юм.
“Цаг тооны бичиг”-ийн хавтасны ар талд “Намжувандан” тавьсан нь таны байгаа газар орон, гэр байшинд элдэв муу ёргүй, ээлтэй байхын тухайд тавьсан юм.
Харин “Цаг тооны бичиг”-ийн нүүрэн талд номин эрдэнийн өнгөтэй таван өнгийн гэрэл цацруулан 3000 ертөнцийг гийгүүлж, өвчин зовлон зуурдын үхлээс сэргийлэх, хүслийг биелүүлэх увдистай чандмань эрдэнэ /манай Манба Дацангийн бэлгэ тэмдэг/ байрлуулсан байгаа нь гэр орон, ажлын байранд нь өлзий хутаг оршиж, юу санасан есөн хүсэл нь сэтгэлчлэн бүтэж байхыг бэлгэдсэн юм.
- Ярилцсанд баярлалаа. Сүүлийн асуултыг танд үлдээж байна.
- “2023 оны планер –Үзэсгэлэн үйлдэгч Туулай жил” хэвлүүлж гаргасан. Энэ нь бүх сар, өдрүүдийн зурлагыг нэг хавтгайд байрлуулсан нь ажлаа төлөвлөж, хийсэн зүйлээ тэмдэглэдэг ажил хэрэгч хүмүүст нэн хэрэгтэй байдаг юм. “Цаг тооны бичиг”, “Зурхайн өврийн дэвтэр”, “Планер”-аа байнга ашиглаж гариг эрхсийн сөрөг нөлөөллөөс сэргийлж, эрсдэл зовлонд учрахгүй байж, ажил үйлс нь өөдрөг, эрүүл энх, жаргал цэнгэлээр дүүрэн байхын ерөөлийг уншигч та бүхэндээ өргөе.
Тод индэр
Б.Жавхлан: Гадаад валютын улсын нөөц таван тэрбум ам.долларт хүрлээ
Уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэх, гадаад валютын улсын нөөцийн нөхцөл байдлын талаар Сангийн сайд Б.Жавхлан Засгийн газрын хуралдаанд мэдээлэл хийлээ.
“Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжаар экспорт нэмэгдүүлж, тулгамдаж буй асуудлыг шуурхай шийдвэрлэх үүрэг бүхий Ажлын хэсэг уул уурхайн экспортод тулгараад буй асуудлыг цогц байдлаар шийдвэрлэж, экспортыг эрчимжүүлж, гадаад валютын орох урсгалыг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авч ажиллаж байна. Тус Ажлын хэсгийн дарга, Сангийн сайд Б.Жавхлан,
Нэгдүгээр улирлын нийт дүнгээр нүүрс 17.4 сая.тонн, төмрийн хүдэр 1.8 сая тонн экспортолсон нь өмнөх оны мөн үетэй ижил түвшинд байгаа бол зэсийн баяжмалын экспорт 456 мянган тоннд хүрч 24 хувиар өссөн дүнтэй байна.
Ажлын хэсэг банкны салбарын төлөөлөлтэй уулзаж, гадаад валютын улсын нөөцийг хамгаалах чиглэлд хамтран ажиллах талаар хэлэлцэж, Санхүүгийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн хурлаар холбогдох асуудлыг шийдвэрлэж, бодлогын зөвлөмж гарган ажиллаж байна.
Энэ сарын 1-ний байдлаар гадаад валютын улсын нөөц өмнөх долоо хоногоос 305 сая ам.доллароор нэмэгдэж, таван тэрбум ам.долларт хүрлээ гэж мэдээллээ.
Тод индэр
О.Батнайрамдал: Бакалаврын төвшинд суралцагчдад тэтгэлэг, магистр, докторын төвшинд бол зээл олгохоор зохицуулах нь зөв байна
Монгол Улсын Их хурлын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хорооны 2024 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрийн 02 тоот тогтоолоор Боловсролын зээлийн сангийн үйл ажиллагаа, журмын биелэлтэд хяналт шалгалт хийх, холбогдох санал, дүгнэлт гаргах шийдвэрийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий Ажлын хэсгийг байгуулсан. Энэхүү ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн О.Батнайрамдал ахалж байна. Түүнтэй уулзаж ярилцсан юм.
-Ажлын хэсэг байгуулагдах шаардлага юу байв?
-Засгийн газрын татвар төлөгчдийн мөнгөөр санхүүждэг 23 сангийн нэг нь Боловсролын зээлийн сан юм. Хамгийн үнэ цэнэтэй, тэр хэрээрээ хамгийн их хөрөнгө оруулалттай сан юм. Гэхдээ энэ сан өнгөрсөн хугацаанд зээл олгох журмаасаа эхлээд эргэн төлөлт хүртэл олон асуудлыг дагуулсаар байна. Нийтдээ 360 тэрбум төгрөгийн гадаад зээлийн санхүүжилт олгосон боловч эргэн төлөлтөд асуудал үүсч байна. Боловсролын зээлийн сан журмаар зохицуулагдаж ирсэн. Энэхүү мөрдөгдөж буй журам 27 хуудас бүхий олон удаагийн нэмэлт өөрчлөлт орсон учраас ойлгомжгүй, ишлэлээс ишлэгдсэн маягтай баримт бичиг болжээ. Тиймээс журам бүрэн шинэчлэглэх зайлшгүй шаардлага үүссэн. Ингээд 2025 оны сонгон шалгаруулалтаас өмнө Боловсролын сангийн зээлийн журмыг шинэчлэхээр ажиллаж байна. Манай ажлын хэсэг санал, дүгнэлтээ боловсруулан Байнгын хорооны хуралдаанаар хэлэлцүүлж, холбогдох яаманд хүргүүлэхэд бэлэн болоод байна.
-Боловсролын зээлийн сангийн журмын төсөлд ямар ямар өөрчлөлт оруулах саналыг боловсруулсан бэ?
- Ер нь бол Боловсролын зээлийн сан алсын хараагаасаа эхлээд стратегийн хувьд шинэчлэл хийх шаардлага буй болжээ. Жишээлбэл, Боловсролын зээлийн сан гэх атлаа нийт санхүүжилтийн 87 орчим хувь нь тэтгэлэг болж олгогдож байна. Эдийн засгийн бүтэц өөрчлөгдөх тусам хөдөлмөрийн зах зээлтэй уялдаад эрэлт хэрэгцээтэй мэргэжилтэй нийцүүлэн Боловсролын зээлийн сангийн стратегийг тодорхойлох ёстой. Боловсролын зээлийн сангийн санхүүжилтийн 35-45 хувь нь Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит тэтгэлэгт буюу бакалаврын боловсрол эзэмшихэд олгогдож байна. Гэтэл дэлхийн 100 топ сургуульд тэнцсэн хүүхдэд зээл хэлбэрээр олгогдож байна. Энэ нь харьцангуй ялгаатай байдал үүсээд байгаа юм. Мөн өндөр мөнгөн дүнгээр буюу 100-200 мянган ам. долларын зээл авсан оюутан бакалавраа төгсч ирээд зээлийг эргэн төлөх нь асуудалтай. Ер нь дөнгөж бакалаврын түвшний боловсрол эзэмшээд өндөр хэмжээний зээл төлөх нь хэцүү учраас зээлийн эргэн төлөлт ч тааруу явж ирсэнтэй холбоотой байх.
Тэгэхээр бакалаврын төвшинд эргэн төлөгдөх нөхцөлгүйгээр тэтгэлэг, магистр, доктор буюу ахисан төвшинд зээл олгохоор зохицуулах нь зөв байна. Өөрөөр хэлбэл, ахисан төвшинд зээлээр суралцагч санхүүгийн хувьд зээлийг эргэн төлөх боломжтой болсон байна. Хоёрдугаарт, гадаадын их, дээд сургуульд суралцах хүүхдийн сонгон шалгаруулалтыг эрэмбэ, ерөнхий тест явуулж шалгаруулж байна. Зөвхөн эрэмбийг харах нь өрөөсгөл учраас тухайн хүүхэд өөрсийн санаачлагаар тэтгэлэг авсан бол үнэлэгдэж, оноожуулалтад нь ордог байх ёстой. Мөн тухайн сургуулийн төлбөрийн хэмжээг оноожуулалтад тусгах нь зөв хэмээн үзэж байна. Яагаад гэвэл зарим сургууль эрэмбэ нь ойролцоо атлаа хэд дахин илүү төлбөртэй байх тохиолдол байдаг. Жишээлбэл, АНУ-ын Стэнфордын Их сургуульд 200 мянган ам.доллараар суралцуулахаар нэг хүүхэд явуулах нь уу эсвэл эрэмбээрээ ойролцоо Токиогийн их сургуульд яг энэ төсвөөр 10 хүүхэд суралцуулах уу гэдгийг бололцох ёстой. Энэ мэт уялдааг оноожуулалтад шингээж өгч байж, харилцан ашигтай, хүртээмжтэй зээлийн олголтыг шинэчлэн хэрэгжүүлэх боломжтой хэмээн үзсэн.
- Төрийн албан хаагчдыг мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэхэд зээлийн сангаас тэтгэлэг өгч болох уу?
- Төрийн албан хаагчдыг бодлогоор дэмжин чадавхжуулах хүрээнд гадаад болон дотоодын сургалтын байгууллагад магистр, докторын үндсэн хөтөлбөрт хамруулах боломжийг бүрдүүлнэ. Мөн шаардлагатай тохиолдолд гадаад хэлний бэлтгэлд хамруулах боломжийг олгоно. Түүнээс гадаадад суралцаад төгссөн хүүхэд тухайн орондоо ажлын туршлага хуримтлуулж ирэх боломжийг олгох уян хатан зохицуулалтыг тусгалаа. Хэрвээ эргэн ирэхгүй бол тэтгэлэг зээл хэлбэрт шилжиж, эргэн төлөгдөх нөхцөлттэй байна. Тухайн суралцагч энэ бүхнээ бүрэн ялгаж ойлгосон байхын тулд журмын шинэчлэл мөн чиглэж байна. Мөн зорилтот бүлэгт чиглэсэн буцалтгүй тусламжаар суралцах боломжийг журамд тусгах ёстой юм.
-Зээлийн эргэн төлөлтөөр дараагийн зээлийг олгох зарчмаар төсөвлөсөн. Тэгэхээр зээлийн эргэн төлөлтийг сайжруулахад хэрхэн анхаарч ажиллах вэ?
- 2025 оны улсын төсөвт Боловсролын зээлийн сангийн үйл ажиллагаанд 158,4 тэрбум төгрөг төсөвлөгдсөн. Түүний 33,6 тэрбум нь зээлийн эргэн төлөлтөөс санхүүжихээр тусгасан. Өөрөөр хэлбэл, эргэн төлөлт заавал хийгдэж байж Боловсролын зээлийн сангийн үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулна. Зээлийн эргэн төлөлт хийгдэхгүй бол дотоодын их,дээд сургуульд суралцагч хүүхдүүд Монгол банкны хар жагсаалтад бичигддэг. Харин гадаадад суралцахаар зээл аваад эргэн төлөлт хийгээдгүй бол энэ хар жагсаалтад ордоггүй. Энэ ялгавартай байдлыг халах хэрэгтэй учраас журмын төсөлд санал тусгасан байгаа. Зээлийн эргэн төлөлтийг сайжруулах, зээлийн санг шударга ёсны зарчимд нийцүүлэхийн тулд шинэчлэл хийхээр саналыг боловсруулсан юм.
Тод индэр
Т.Баярхүү: Хуурайшилт ихтэй сумдад түймрийн эрсдэл маш өндөр байна
Шадар сайд, УОК-ын дарга С.Амарсайхан 21 аймаг, нийслэлийн Онцгой комиссын дарга нартай цахимаар хуралдаж, ой хээрийн түймэр, шар усны үерээс урьдчилан сэргийлэх төлөвлөгөө, арга хэмжээний талаар хэлэлцлээ. Энэ талаар УОК-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Т.Баярхүү мэдээлэл өглөө. Тэрбээр “Нийт нутгаар хуурайшилт өндөр байгаа. Баруун аймгуудад цас ихтэй байгаа учраас шар усны үерийн эрсдэл өндөр байна. Өнгөрсөн долоон хоногт зүүн аймгуудад бүртгэгдсэн хээрийн түймэр түүнийг унтраах үйл ажиллагааг зохион байгуулсан аймгийн онцгой комиссын мэдээлэл, түймрийн хор уршгийг арилгах, түймэрт өртсөн айл өрхүүдэд чиглэсэн арга хэмжээний талаарх мэдээллийг сонсож, холбогдох үүрэг чиглэлийг өгсөн.
Зүүн аймгууд ой хээрийн түймрийн эрсдэлтэй байгаа учраас хөдөлгөөнт бүлгүүд болон хяналтыг цэгүүдийг ажиллуулах зэрэг урьдчилан сэргийлэх ажлуудыг зохион байгуулж байгаа. Энэ чиглэлийн үйл ажиллагааг нэлээд эрчимжүүлэх үүргийг холбогдох аймаг орон нутгийн онцгой комиссын байгууллагад өгсөн.
Он гарснаас хойш 28 гал түймэр бүртгэгдсэн. Үүнээс гэмт хэргийн шинжтэй буюу мөрдөн шалгах ажиллагаа явагдаж байгаа хэргүүдийн статистик тоо баримтыг аваад үзэхээр 46 орчим хувь нь шалтгаан эзэн холбогдогч нь тодорхой байна. Жишээлбэл хогийн цэгээс, машины яндангаас, айлын янданг ил задгай орхисон үнс нурмаас гэх мэтчилэн шалтгаанаас үүдэлтэй гал гарчээ. Харин 56 орчим хувь нь эзэн холбогдогч тодорхойгүй байна. Үүн дээр мөрдөн шалгах ажиллагаа явагдаж байгаа.
Түймэрт өртсөн айл өрхүүдэд УОК-оос гэр хүнсний багц, эрүүл мэндийн багц, дулаан хувцас хэрэглэлүүдийг эхний ээлжид хүргэж өгсөн. Хөдөлмөр халамж үйлчилгээний газраас гамшигт өртсөн айл өрхүүдэд тодорхой хэмжээний мөнгөн тусламжуудыг үзүүлсэн. Мөн ХХҮЕ-аас тухайн иргэдтэй уулзалт зохион байгуулж үнэлгээ хийгээд цаашид малжуулах чиглэлээр ямар төсөл хөтөлбөрт хамруулах чиглэлээр судалгааны ажил үргэлжилж байгаа.
Увс, Завхан, Ховд, Баян-Өлгий зэрэг баруун аймгуудын цас одоохондоо хайлж дуусаагүй байна. Цастай байгаа газруудаар түймэр арай бага байгаа бол бусад аймаг, хуурайшилт ихтэй сумдад түймрийн эрсдэл маш өндөр байна. Ер нь өдөр ирэх тусам түймрийн эрсдэл нэмэгдэж байна. Иймээс дор бүрнээ сонор сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байна” гэв.
-
Тод мэдээ2024/12/11
“Өвлийн идэш” өргөтгөсөн худалдаа зохион байгуулна
-
Тод мэдээ2023/05/12
Латин Америкийн орнуудад суугаа Монгол Улсын Өргөмжит консулуудын анхдугаар уулз...
-
Тод мэдээ2024/06/15
Залуу Ерөнхий сайдаа Наран, Онгон, Баяндэлгэр, Халзан сумынхан багаар нь дэмжинэ...
-
Тод индэр2020/05/15
Эхчүүдийг дэмжсэн бодлого хамгийн ухаалаг бодлого