Хэн юу хэлэв...
Н.Эрдэнэжаргал: Бид эрүүл мэнд, боловсрол, эм үйлдвэрлэл, шашны салбарт зүтгэж яваа улс, бахархалтай шүү
Зочны дугаартаа бид “Манба Дацан-Бодь сэтгэлтэн” эмнэлгийн дэд захирал Н.Эрдэнэжаргалыг урьж ярилцлаа. Удам залгасан эмч тэрээр Уламжлалт анагаах ухааны Оточ Манрамба Их сургуулийн шилдэг төгсөгчдийн нэг бөгөөд өнөөдөр тус эмнэлэгт мэргэжлээрээ ажиллаж, сургуульдаа багшилдаг юм.
Анагаах ухааны салбарт тэр тусмаа УАУ-ы салбарт хүч сорихоор зэхсэн шинэ элсэгчид, ажлын гараагаа эхэлж буй шинэхэн эмч нарт илүүтэй хаяглан Ээжгий багшийн яриаг хүргэж байна.
- Өнөөдөр даваа гараг. Өглөөний уншлага...Энэ бол таны төгссөн ОМИС-ийн брэнд юм даа.
- Тийм шүү. ОМИС-ийн I курсэд орсон эхний өдрөөс өнөөдрийг хүртэл тасралтгүй уншиж байна. Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусад уншиж буй энэ Манлын уншлага, бясалгал нь УАУ-ы эмч мэргэжилтнүүдийн хувьд маш олон давуу талтай. Бид оюутан байхаасаа дадуулах гэж зургаан жил, төгсөөд ахиад хоёр жилийн цаг хугацааг сэтгэлээ төвлөрүүлэн зарцуулжээ. Цаашид ч энэ бас үргэлжилнэ.
- Өглөө бүр ингэж эхлэх үү?
- Өдөр бүр. Оюутан байхад европ хичээлтэй үед алгасах үе байлаа. Гэхдээ өглөө юм уу орой нөхөж уншина. Тарни тоолж байхад чимээгүй орчин үүсгэчихдэг. Энэ үед өөрийн дотоод сэтгэл рүүгээ илүү гүн төвлөрч “өнгийдөг”. Энгийнээр тайлбарлавал зөвхөн өөрийн төлөө уншихгүй байх нь. Энэ бол эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтан, миний ойр орчмын хүмүүс, Монгол улс, дэлхий ертөнц, хүн төрөлхтөн, амьтан адгуус, лус савдаг бүгдэд нөлөөлөх хүчтэй. Өглөөний уншлагаа уншиж, бодол цэгцрээд, сэтгэл санаа төвлөрөхөөр зөв шийдлүүдийг гаргана. Зөв шийдэлдээ бүр яг оносон зөв шийдлийг гаргана гээч. Манай эмч нар бас уншлага дундуураа онолын шүн заваагаа ч уншиж бататгадаг. Харин эмчлүүлэгчид бол Өглөөний уншлагад суух их дуртай. “08:00 цаг болчихлоо” гэсээр Манлын өрөөнд түрүүлж ирчихсэн, хүлээгээд суудаг.
- Саяхан “хоёрын” оюутантай Боловсролын үзэсгэлэн дээр хамт суулаа. “Энэ хоёр жилд хичээнгүйлэн номоо үзэж буй бөгөөд төгсөх хүртэл бүүр илүү хичээх ёстой. Шалгуур өндөр шүү. Хэрвээ хичээж чадвал шидийг нь үзнэ” гэнэ. Тэгэхээр уншлага, бясалгалын шид гэж байдаг байх нь ээ?
- Байна, байна. Үнэндээ оюутан байхад уншлагаа гүйцэхгүй хоцрох, уншихад жаахан хэцүү хэсгээс шантрах гэх мэт асуудал гарна. Товчхондоо 100 хувь төвлөрч чаддаггүй үе байлаа. Харин төгсөөд Манла бурханы уншлагаа өөрийн болгоод 100, магад түүнээс ч их хувь төвлөрч, уншлагын хаана аль хэсэгт хэрхэн яаж бясалгахаа мэддэг болcон байна. Миний хувьд сургуулиа төгсөөд хоёр жилийн дараа бясалгалын хүчийг мэдэрсэн. Хоёр жил гэдэг бас урт хугацаа байгаа биз.
- Магад “шинэ” амьдралд дасах хугацаа байх л даа.
- Үнэндээ ажил дээр гараад “Бүх юм гоё болно” гэж бодтол харин ч эсрэгээрээ байдаг юм билээ. /инээв.сурв/ Ахиад шинээр сурах зүйл ямар их байна аа. Хааяа шантрах мэдрэмж төрж байсныг ч нуугаад яах вэ. Гэхдээ бясалгалын хүчийг мэдрээд ирэхээр ахин өөрийгөө олж, илүү итгэлтэй болно. Тэр хэрээр үйлчлүүлчдээ 100 хувь үзлэг, эмчилгээгээ хийж, зөвлөгөөгөө өгдөг. Тэндээс би өөрөө аз жаргалтай үлддэгийг мэдэрсэн. Манай УАУ-ы эмч мэргэжилтнүүдийн нэг онцлог бий. Бидний яриад байгаа уншлага, бясалгалаа хийсний дараа 100 хувь төвлөрч, судсаа чагнадаг.
Анагаах ухааны салбарт тэр тусмаа УАУ-ы салбарт хүч сорихоор зэхсэн шинэ элсэгчид, ажлын гараагаа эхэлж буй шинэхэн эмч нарт илүүтэй хаяглан Ээжгий багшийн яриаг хүргэж байна.
- Өнөөдөр даваа гараг. Өглөөний уншлага...Энэ бол таны төгссөн ОМИС-ийн брэнд юм даа.
- Тийм шүү. ОМИС-ийн I курсэд орсон эхний өдрөөс өнөөдрийг хүртэл тасралтгүй уншиж байна. Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусад уншиж буй энэ Манлын уншлага, бясалгал нь УАУ-ы эмч мэргэжилтнүүдийн хувьд маш олон давуу талтай. Бид оюутан байхаасаа дадуулах гэж зургаан жил, төгсөөд ахиад хоёр жилийн цаг хугацааг сэтгэлээ төвлөрүүлэн зарцуулжээ. Цаашид ч энэ бас үргэлжилнэ.
- Өглөө бүр ингэж эхлэх үү?
- Өдөр бүр. Оюутан байхад европ хичээлтэй үед алгасах үе байлаа. Гэхдээ өглөө юм уу орой нөхөж уншина. Тарни тоолж байхад чимээгүй орчин үүсгэчихдэг. Энэ үед өөрийн дотоод сэтгэл рүүгээ илүү гүн төвлөрч “өнгийдөг”. Энгийнээр тайлбарлавал зөвхөн өөрийн төлөө уншихгүй байх нь. Энэ бол эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтан, миний ойр орчмын хүмүүс, Монгол улс, дэлхий ертөнц, хүн төрөлхтөн, амьтан адгуус, лус савдаг бүгдэд нөлөөлөх хүчтэй. Өглөөний уншлагаа уншиж, бодол цэгцрээд, сэтгэл санаа төвлөрөхөөр зөв шийдлүүдийг гаргана. Зөв шийдэлдээ бүр яг оносон зөв шийдлийг гаргана гээч. Манай эмч нар бас уншлага дундуураа онолын шүн заваагаа ч уншиж бататгадаг. Харин эмчлүүлэгчид бол Өглөөний уншлагад суух их дуртай. “08:00 цаг болчихлоо” гэсээр Манлын өрөөнд түрүүлж ирчихсэн, хүлээгээд суудаг.
- Саяхан “хоёрын” оюутантай Боловсролын үзэсгэлэн дээр хамт суулаа. “Энэ хоёр жилд хичээнгүйлэн номоо үзэж буй бөгөөд төгсөх хүртэл бүүр илүү хичээх ёстой. Шалгуур өндөр шүү. Хэрвээ хичээж чадвал шидийг нь үзнэ” гэнэ. Тэгэхээр уншлага, бясалгалын шид гэж байдаг байх нь ээ?
- Байна, байна. Үнэндээ оюутан байхад уншлагаа гүйцэхгүй хоцрох, уншихад жаахан хэцүү хэсгээс шантрах гэх мэт асуудал гарна. Товчхондоо 100 хувь төвлөрч чаддаггүй үе байлаа. Харин төгсөөд Манла бурханы уншлагаа өөрийн болгоод 100, магад түүнээс ч их хувь төвлөрч, уншлагын хаана аль хэсэгт хэрхэн яаж бясалгахаа мэддэг болcон байна. Миний хувьд сургуулиа төгсөөд хоёр жилийн дараа бясалгалын хүчийг мэдэрсэн. Хоёр жил гэдэг бас урт хугацаа байгаа биз.
- Магад “шинэ” амьдралд дасах хугацаа байх л даа.
- Үнэндээ ажил дээр гараад “Бүх юм гоё болно” гэж бодтол харин ч эсрэгээрээ байдаг юм билээ. /инээв.сурв/ Ахиад шинээр сурах зүйл ямар их байна аа. Хааяа шантрах мэдрэмж төрж байсныг ч нуугаад яах вэ. Гэхдээ бясалгалын хүчийг мэдрээд ирэхээр ахин өөрийгөө олж, илүү итгэлтэй болно. Тэр хэрээр үйлчлүүлчдээ 100 хувь үзлэг, эмчилгээгээ хийж, зөвлөгөөгөө өгдөг. Тэндээс би өөрөө аз жаргалтай үлддэгийг мэдэрсэн. Манай УАУ-ы эмч мэргэжилтнүүдийн нэг онцлог бий. Бидний яриад байгаа уншлага, бясалгалаа хийсний дараа 100 хувь төвлөрч, судсаа чагнадаг.
- Дипломоо өвөртлөөд, их эмчийн тамгаа бариад сургуулийн хаалгыг хаах тэр мэдрэмж. Маш их үүрэг хариуцлага ирнэ дээ.
- Тэгэлгүй яах вэ, үүрэг хариуцлага бүүр давхар, давхраараа ирнэ. Яг тэр үед зөвхөн өөрийн мэдлэг, чадварт найдахаас өөр аргагүй.
- Өглөөний уншлагын дараа нь...?
-Өглөөний уншлагаар эхлээд дараа нь удирдлагуудадаа ажлаа танилцуулна. Шинэ ажлын төлөвлөгөө гаргаж, хуваарилна гээд үргэлжилнэ ээ.
-Оюутан байхдаа хүүхдийн эмчээр мэргэших хүсэлтэйгээ ярьж байсан. УАУ-ы эмч нар ингэж мэргэших боломжтой юу?
-УАУ-ы их эмч нь хүүхэд, эмэгтэйчүүд гэж мэргэшиж болох юм. Тэрнээс бөөр, уушги, зүрхний УАУ-ы эмч гэж салгах боломжгүй. Оюутан байхдаа хүүхдийн эмчээр мэргэшнэ гэж боддог байлаа. Сонин шүү, төгсөөд миний тасагт авсан анхны үйлчлүүлэгч гурван настай. Бид одоо ч холбоотой байдаг. Хүүхдийн хувьд хүндрэх, эдгэрэх явц нь маш хурдан учраас хүндрэлээс сэргийлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл илүү их хянуур хариуцлагатай байхыг шаарддаг. Яваандаа энэ чиглэлдээ мэргэшинэ дээ.
-Хүүхдийг ч судас чагнаж оношлох уу?
-Хүүхдийг чихний болон хурууны судсаар нь оношилдог онцлогтой.
“ЭМЧ ЭЭ ТА” ГЭЖ ДУУДУУЛАХ БАХАРХАЛТАЙ МЭДРЭМЖ
-Яриа маань эмч нарын өрөөнд үргэлжилж байна. Энэ оны “Мөрөөдлийн самбар”-аас харахад олон зүйл төлөвлөж шүү.
-2023 оны “Vision board”-ыг харж амжжээ. /инээв.сурв/ Энэ жил хятад хэлээ үргэлжлүүлэн суралцах, балетаар хичээллэх, санхүүгээ зөв зохицуулах, өөртөө болон гэр бүлдээ цаг гаргах, сошлд анхаарал хандуулах гэхчилэн олон зүйлийг төлөвлөөд ажиллаж явна. “Vision board”-дээрх энэ дээшээ гараа өргөсөн зураг нь “Ямар нэг ажлыг эхлүүлсэн бол заавал дуусгах ёстой”-г өөртөө сануулдаг мессэж байгаа юм. Ер нь зураг бүрийн ард маш олон зорилго, зорилтууд бий. Үүнийг оны эцэст дүгнэж, өмнөх онтойгоо харьцуулах бас л гоё мөч байдаг. Одоо үед бол manifest гэж яриад байна шүү дээ. Би энэ аргаар олон ажлын ард амжилттай гарсан.
-Жишээ сонирхуулж болох уу?
-Болно шүү. Би II курсийн оюутан байхдаа 2032-2033 онд шинэ эмнэлэгтэй болно гээд зураг хэвлэж наагаад, эмнэлгийнхээ тохижилт, ажиллах орон тоо, байршил зэргийг товч, тодорхойгоор том дэвтрийн хоёр нүүрээр бичиж үлдээсэн юм. Тэр болтол сургуульдаа багшилна гэж боддог байлаа. Тэгвэл өнөөдөр “Манба Дацан” эмнэлгийн салбар шинэ эмнэлэгтээ ажиллаж байна. Энэ манай тасгийн эмч нарын өрөө. Би тасгийн эрхлэгчтэйгээ хамт суудаг.
- Ажлын ширээ... Эзнийхээ тухай төвөггүй таниулдаг гэж боддог. Танай өрөөний хамгийн гоё хэсэг аль вэ?
- Манла бурхантай тахилын хэсэг их гоё. Манай эмч нарын бүх өрөө ийм зохион байгуулалттай. Нөгөө талд нь УАУ-ы онолын самбаруудаа байрлуулсан байна. Энэ нь дадлагаар ирэх оюутнуудад гарын авлага болдог юм. Харин миний ширээний дуртай хэсэг бол энэ номын тавиур. Номон дунд суухаар эерэг, эрч хүчтэй энерги төрдөг. Жишээ нь компьютерийн өрөөнд ороход тоглогч болсон мэт санагддаг даа. Түүн шиг номтой өрөө, номын үнэр “За ажлаа л хийе, номоо л үзье” гэдэг мессэжийг өгдөг. Би ном унших дуртай.
-Энд бас ОМИС-ийн төгсөгчийн Улаан диплом байна. Шууд л нүдэнд туслаа.
-Тийм ээ, улаан дипломоо тавьсан нь гайхуулж байгаа хэрэг огтоос биш. Энэ диплом, энэ лицензийг өдөр бүрийн хичээл зүтгэл, шамдлаар авсан болохоор “Бууж өгч болохгүй шүү” гэж өөрийгөө зоригжуулдаг юм. Дипломоо харахаар өөрөөрөө жаахан ч гэсэн бахархаж, лицензээ харахаар “Чи эмч болчихсон шүү дээ. Чамд маш их үүрэг хариуцлага байна” гэж бодогддог. Бас эмчийн тангараг, гэрчилгээгээ харахад өөрийн эрхгүй гоё мэдрэмж төрнө өө.
- Ер нь эмч хүний хамгийн жаргалтай мөч яг хэзээ вэ?
- Сайхан мэргэжил л дээ. Эмч ээ, Та ... Хэзээ ч, хэн ч “Эмч ээ чи” гэж хэлдэггүй шүү дээ. Тэр хэрээр итгэл, хүндлэл явдаг учраас хариуцлагатай ажил. Үүрэг хариуцлагаа ухамсартайгаар зөв биелүүлээд, “Эмч ээ Та” гэж дуудуулах бахархалтай. Гэхдээ үүнд хэзээ ч онгирч болохгүй. Энийг дарах ерөндөг нь Өглөөний уншлага, бясалгал байгаа юм. Үйлчлүүлэгчийн оношийг зөв тавиад, “Таны тэнд энд өвддөг үү, танд ийм ийм зовуурь байна уу гэж” асуухад “Тийм ээ та яаж мэдэв” гэх хариулт. Үүний дараа өөртөө итгэлтэйгээр эм эмчилгээгээ сонгоод, тохирсон зөв зөвлөгөөг өгөөд гаргах сайхан шүү. Анх “За залуу эмч яадаг бол доо” гэж харна аа /инээв.сурв/. Харин гарахдаа нүүрэнд нь баясал төрөөд, талархаад гарснаар эмч бидэнд эрч хүчийг өгдөг. Сүүлд нэг толгой нь маш хүчтэй өвддөг үйлчлүүлэгч ирж үзүүлсэн. Оношоо тавиад, эмчилгээнд явуулж, тангаа бичиж өгсөн. Хэд хоногийн дараа ирэхдээ “Толгойн өвдөлт үгүй болсон. Баярлалаа эмч ээ” гэх үгийг сонсох үнэхээр сайхан байлаа. Энэ мэт баяр төрүүлсэн жишээ байна, байна.
- VI курсийнхний сүүлийн хичээл дээр багш “Эмч бол суудал өндөр мэргэжил” болох тухай дэлгэрэнгүй тайлбарладаг.
-Тийм ээ, язгуур угсаа өндөр хүний түвшинд үнэлэгдэж чаддаг мэргэжил учраас хүндлэл дүүрэн эмч байхад маш их сахилга бат, тэвчээр, шамдлыг тухайн хүнээс шаарддаг юм.
- Ингэхэд судас эзнийхээ тухай юу юуг өгүүлдэг юм бэ?
- Судасны чимээ маш олон зүйлийг хэлнэ. УАУ-ы онолд бие, хэл, сэтгэлийг судсаар чагнаж оношилдог. Жишээ нь ганцхан зүрхийг чагнахгүй нь байна. Тухайн хүний сэтгэлийн мэдрэмжүүд, өдөр тутмын амьдралын хэв маяг, хийж буй ажил зэрэг олон мэдээлэл байна. Энэ хүний энэ явдал нь болохгүй байна гэж ч хэлнэ.
Долоон гайхамшигт судас гэж байдаг. Тодруулбал, аавынх нь судсаар охиныг нь, ээжийнх судсаар хүүг нь, нөхрийн нь судсаар эхнэрийг нь, эхнэрийн судсаар нөхрийг нь үздэг. Энэ нь баталгаа нотолгоотой учраас судсаар маш олон мэдээллийг мэдэх боломжтой. Тэгэхээр хүмүүс мэргэч төлөгчтэй жишдэг. Үгүй л дээ, бид судасны чимээ бүрийг онолоор заалгаж, практикт маш олон дадлага хийдэг.
- Долоон гайхамшигт судас гэнэ ээ, гайхалтай. Эхнэр нөхөр болно гэдэг судсаар нь нэгийг нь таних хүртэл нарийн байх нь.
-Тийм ээ, эхнэр нөхөр маш нарийн холбоотой улс. Таван махбод, мөн чанар, үйлийн үрээрээ нягт салшгүй холбогдсон байна. Ээж, хүүхдүүд ч ялгаагүй. Ээж нь өвдөхөөр хүүхдүүд нь нурмайчихдаг. Эсвэл хүүхэд нь нурмайхаар ээжийн нь сэтгэл тавгүй болчихдог. Ер нь ээж, аав, хүүхэд нь маш нарийн үйлийн үрийн холбоогоор холбогддог юм.
СУРГУУЛИЙГ ЗОРИН ИРЖ СУРАЛЦАХ ГАДНЫ ОЮУТАН ОЛОН БИЙ
-ОМИС-ийн багшаас ажлын гараагаа эхэлсэн. Ахиад багшийн гоё мэдрэмжээр яриагаа үргэлжлүүлэх үү?
- Түрүүн хэлсэн дээ. Сургуулиа төгсөөд багшаараа ажиллана гэж бодож байсан гэж. Оюутан цагийн эрч хүч сулрах ч завдалгүй ажилдаа орсон болохоор үнэхээр сайхан байдаг. Багш ч бас Та-г дагуулдаг. Тэгэхээр мөн л хүндлэл хүлээхүйц мэдлэг чадвартай багш байх ёстой. Тэрний төлөө хичээх хэрэгтэй болж байгаа юм. Хичээлээ урьдчилан чин сэтгэлээсээ бэлдчихээд, оюутнууддаа заагаад, үр дүнг нь харах мөн л гоё мэдрэмж. Шүүлэг авах ч гоё. Тэр бүрд багш мэдлэгээ зузаатгаж байдаг. Багшийн хувьд хичээл орж байхдаа нюансыг нь тааруулах ёстой. Өмнөтгөл, оргил үе хаана байх уу, аль хэсэгт нь ярианыхаа эрчийг бууруулах уу гээд л. Мэдээж багш хүний хувьд илтгэх чадвар маш чухал.
Анхаарлаа төвлөрүүлэн, аливаад сатаарахгүйгээр багшийн чин сэтгэлийг хүлээж авч байгаа оюутнуудын харц андашгүй. Тэгэхгүй хэн нэг нь унтаад, эсвэл үл тоогоод утсаа оролдож байвал гунигтай гэх нь хаашаа юм урам хугардаг. Гэхдээ аль ч тохиолдолд оюутнуудын анхаарлыг 100 хувь татах чадвартай байх хэрэгтэй л дээ. Хүн ер нь багш, эмч хоёр мэргэжлийг эзэмшээд ирэхээр цаанаасаа их ярьдаг хүн болчихдог юм шиг ээ. Мэдэж байгаагаа цааш түгээмээр санагдаад байдаг юм билээ.
- Та бол 31 жилийн түүхтэй ОМИС-ийн төгсөгч. Бас удам залгасан эмч. Ингэхэд танай гэр бүлд хэчнээн эмч байна вэ?
- Би гурван ах, нэг эгчтэй, нэг дүүтэй. Том ах өөр мэргэжилтэй. Гэхдээ манай мэргэжлээр суралцаж байсан. Дараагийн хоёр ах, эгч ч мөн эмч мэргэжилтэй. Дүү маань одоо ОМИС-ийн II курсийн оюутан. Нөхөр бас эмч, багш хүн. Бид эрүүл мэнд, боловсрол, эм үйлдвэрлэл, шашны салбарт зүтгэж яваа улс. Бахархалтай шүү.
- ОМИС бол УАУ-ы эмч, мэргэжилтэн бэлтгэхээс гадна хүн байхын утга учрыг илүү ойлгуулж, төлөвшүүлдэг. Энэ биеийг олж төрөөд хүн байхын учрыг жинхэнэ утгаар нь мэдэрч амьдарна гэдэг сайхан юм.
- Түрүүн яриандаа цухас дурдсан даа. Манай сургуулийн хөтөлбөр маш цэгцтэй явдаг тухай. Ажил дээр гараад сэргээхэд л санадаг. Хэддүгээр курстээ ямар ямар хичээлээ оруулах уу, тэр нь дараа нь хэрхэн холбогдох уу гээд маш төгс хөтөлбөр юм. Үүнээс гадна манай сургууль бааз хоёр эмнэлэг, эмийн үйлдвэр, хөдөөгийн бааз, орон хийдтэй. Оюутнууд нэгдүгээр курсээс эхлээд ургамлын хээрийн дадлагад гарах бөгөөд жилийн дөрвөн улирал сургалт дадлага явагддаг. Мөн европын тусламж үйлчилгээ үзүүлдэг бүх шатны эмнэлэгт дадлагад гардаг. Төвөд хэлийг нэгдүгээр курст орсон эхний өдрөөс үзсэнээр УАУ-ы ном судрыг эх сурвалжаас нь үзэж судлах боломжтой болж байгаа юм. Сургуулийг зорин ирж суралцах гадны оюутан олон бий. Өнөөдөр эхнээсээ төгсөөд Манба Дацан эмнэлэгтээ ажиллаж байна. Энэ нь Монголын бахархал болчхож байгаа юм. Мөн бас төгсөгчдийн хүүхдүүд нь удам залган УАУ-ы эмч мэргэжлээр суралцаж байна. Би ч тэдний нэг.
УАУ-ы эмч хүнийг бие, хэл, сэтгэлээр нь оношилж, эмчилдэг. ОМИС-ийг төгсөж буй эмч нар бүх талаас нь оношлох, эмчлэх чадвартай төгсдөг юм. Нөгөө талаас хүн болж төрсний учир холбогдлыг илүү ухаж ойлгодог. Товчхондоо амьдралын зорилгоо олж авдаг. Энэ бол үнэхээр гайхалтай. I курстээ төвөд хэл, эмчийн ёс зүйн хичээл орж дуусахад хувь хүн болж төлөвшчихсөн байдаг. Энэ бол хамгийн гоё, том онцлогуудын нэг. Амьдралын зорилго нь маш өөр болдог. Буян нүгэл, үйлийн үрийн нарийн тогтолцоо, юуг хийж, юуг хорих уу, ёс зүй сахилга бат, юунд хичээж шамдах зэрэг мэдлэгийг шинэ оюутны эхний хоёр сард л үзэж дуусгадаг. Хүмүүс том хаусанд амьдрах, гадаадад гарах, их мөнгөтэй гэхчилэн мөрөөдлөө ярьцгаадаг. Харин манай оюутнуудаас асуувал их өөр хариулт хэлнэ ээ. Ямар өөрчлөлт гардагийг ээж аав нар, ойр дотныхон дуу нэг ярьдаг л юм.
-Нээрээ л тийм шүү.
ГАДААД ХЭЛИЙГ ОЮУТАН БАЙХДАА Л АМЖИЖ СУРАХ ХЭРЭГТЭЙ
- Сургуулиа төгсөх нэг хэрэг. Төгсөөд ажил мэргэжлээрээ ажиллахад шинээр буюу магадгүй /практик амьдралаас/ ахиад юуг сурч эхэлдэг юм бэ?
- Ажил дээр гараад харилцаа хандлага номер 1 чухал гэдгийг ойлгосон. Үнэндээ үйлчлүүлэгч, ажлынхандаа дундаа муухай уур амьсгал бүрдүүлээд, таагүй энерги төрүүлдэг хүмүүс бий. Тийм байж болохгүй л дээ. Мэргэжлийн ур чадвараас гадна багаар ажиллах чадвар, харилцаа хандлага, шударга байдал сайн эмч байхад их нөлөөтэй. Бас хууль эрх зүй, санхүүгийн мэдлэг, шинэ техник технологи дээр ажиллаж сурах, судлах хэрэг гарч байна. Мэдээж бас гадаад хэлний мэдлэг хэрэгтэй. Эндээс харахад ер нь ямар ч мэргэжлийн хүн алхам тутамдаа суралцсаар л явдаг ажээ.
ОМИС-д уламжлалт анагаах ухаан 70, европ хичээл 30 хувиар ордог. Оточ Манрамба Их сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрийн хувьд ярилтгүй сайн гэдгийг амьдрал дээр гараад илүү ойлгож явна. Жишээ нь нэгдүгээр курст төвөд хэл үзлээ, хаагдлаа. Дараа нь эмчийн ёс зүй орно, мөн хаагдана. Энэчлэн судас, шээс оношлогоо, адын өвчин гээд үргэлжилнэ. Тэгэхээр цаг тухайд нь хичээлээ сайн хийх ёстой. Дараа нь үйлчлүүлэгч орж ирэхэд цогцоор нь мэдэж байж оношоо тавина, эм, эмчилгээгээ бичнэ. Энэ бол эмч хүний хувьд маш том сорилт юм. Тэрнээс би зөвхөн судсаар оношилдог гээд суухгүй. Ямар ч зовуурьтай хүн ирж болно. Нэн ялангуяа уламжлалтын эмч хүн дээр нас насныхан ирэх бөгөөд ямар ч зовуурьтай байж болно. Сэтгэлий зовуурьтай нэгэн байхад адад хорлогдсон ч байна. Тэр бүрт эмч бэлэн байх ёстой. Тэгэхээр оюутан байх хугацаандаа хичээлээ цогцоор нь уялдуулж ойлгох нь их чухал. Жишээ нь чих өвдсөн зовуурьтай хүн ороод ирлээ. Тэгвэл ганц чих хамар хоолойн өвчнөөс гадна бөөрөөс үүдэлтэй байдаг. Тэгэхээр бөөрний өвчин, чихний өвчин хоёрыг уялдуулж ойлгох хэрэгтэй байх нь байна шүү дээ. Үүн дээр бас гардан үйлдлийн хичээл их чухал.
- Багшийн хувьд шавь нартаа юу гэж хэлэх дуртай вэ? Яг энэ мөчид зөвлөгөө өгөцгөөх үү?
- “Тасалж болохгүй”. Хичээлийн цагийг зөв ашиглах хэрэгтэй. Цагаа зөв төлөвлө гэж их хэлдэг юм уу. Харахад сүүлийн үеийн оюутнууд их амархан шантрах гээд байх болж. Нэг хичээл дээр уначхаараа шантраад, дараагийн хичээл дээр хоцорно, үгүй бол тасалдаг. Сэтгэл зүйн хувьд тогтвортой байх хэрэгтэй л дээ. Бэрхшээл тохиолдолд зөв сэтгэлээр, сахилга баттайгаар даваад гардаг байгаасай.
Нөгөөтэйгүүр гадаад хэлний мэдлэгээ сайжруулахыг зөвлөнө өө. Хэлийг оюутан байхдаа л амжиж сурах хэрэгтэй. Амьдрал дээр гарлаа, араасаа “алгадуулаад” тэр бүр цаг гарахгүй. Би хятад хэлийг хоёр дахь жилдээ үзэж байна. Оюутан байхад нэг курс хичээлийг тун хялбар дуусгасан бол одоо арай удаан үргэлжлүүлэх жишээний. Дээрээс нь спорт, урлагийн талын авьяасаа мөн л оюутан байхдаа хөгжүүлээд ав. 10 жилдээ хичээллэж байсан бол оюутан болоод ч үргэлжлүүлэх хэрэгтэй. Энэ чадварууд ажил дээр гараад ч хэрэг болно. Техник технологийн тал дээр надаар хэлүүлэлтгүй ойлгож байгаа биз ээ. Орчин үед нүд ирмэхийн зуурт л шинэ, шинэ платформууд гарч байна. Түүнийг цаг алдалгүй суралцах хэрэгтэй.
Үүнээс гадна энд нэмэхэд эмч хүн өөрөө эрүүл байх ёстой. Өөрөө таргалалттай байгаад таргалсан хүнийг эмчилж чадахгүй. Тиймээс идээ ундаа, явдал мөр зөв байх хэрэгтэй. Эрт унтдаг, эрт босдог, дасгал хөдөлгөөн хийдэг гэх мэт. Мэдээж өглөөний цай, өдөр, оройн хоолыг хэмжээнд нь тохируулж иддэг байх. Хүнд зөвлөөд байж өөрөө хэрэгжүүлэхгүй байж болохгүй юм. Өөрөө хэрэгжүүлдэг дадлуудаа бусдад зөвлөхөд илүү хүчтэй өнөө хүндээ хүрдэг. Өөрөө тангаа уухгүй байж тангаа уугаарай гэхээр ямар сонстох уу. Иймээс эмч гэлтгүй хэн нэгэнд зөвлөгөө өгөх гэж байгаа бол өөрөө хэрэгжүүлдэг л байх хэрэгтэй. Өглөө эрт бос гэчихээд өөрөө унтаад байж болохгүй юм.
- Их олон ажлыг амжуулах юм аа. Бас Youtube /https://www.youtube.com/@eejgii4848/ суваг хөтөлдөгийг мэдэх юм байна.
- Оюутан байхаас л судалж эхлүүлсэн ажил байгаа юм. Гэхдээ олонд хүргэхэд зориг хэрэгтэй юм билээ. /инээв.сурв/ Ингээд цаг хугацааны хувьд энэ жил таарч, ажил хэрэг болгосон доо. Нэг талаараа фото зураг авч, видео бичлэг хийх, эдитлэх миний хобби байгаа юм. Нөгөө талаар эмчийн хувьд хүмүүст эрүүл мэндийн чиглэлээр зөв мэдээлэл түгээе, мэдэж буйгаа бусадтай хуваалцъя гэсэн сэтгэлээс үүдэлтэй. Энэ чиглэлээр хийхээр төлөвлөсөн олон ажил байна аа.
- Ярилцлага маань өндөрлөх гэж байна. Эмчтэй уулзсаных уншигчдадаа зөвлөгөө авмаар байна. Дулаарахаар хүмүүс турах, мацаг барих тухай ярьж эхэлдэг.
-Хавар бол бадган босдог улирал. Тэр утгаараа залхуурах мэдрэмж төрж, ядарна. Ийм үед шамдалыг ерөндөг болгох хэрэгтэй. Ядарлаа гээд унтаад байх биш эсрэгээрээ эрүүл зөв хоололт, дасгал хөдөлгөөн, шамдалаар “хямралыг” давах хэрэгтэй. Орчин үед хавар боллоо, мацгийн улирал эхэллээ гэж яриад байна. Энэ бол маш буруу. Мэдээж хавар мацаг барьж болохгүй. Шим тэжээлийг хоолноос авах цаг шүү дээ. Манай онолд хэт их илүүдэл жинтэй хүмүүс хаврын улиралд мацаг барина. Гэхдээ галын илч болоод тамир сайтай хүмүүс онолын дагуу мацаг барина гэж заасан байдаг
- Ярилцсанд баярлалаа.
Дэлгэрэнгүй унших
АНХААРУУЛГА: УИХ-ын 2024 оны ээлжит сонгуулийн хуулийн холбогдох заалтын хүрээнд тус сайтын сэтгэгдэл хэсгийг түр хугацаанд хаасан болно.
Хэн юу хэлэв...
Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тахих төрийн тахилга боллоо
XVII жарны “Сүрээр дарагч” хэмээх Гал морин жилийн зуны дунд Хөх морь сарын шинийн есөн буюу 2026 оны 06 дугаар сарын 23-ны өдөр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга боллоо.
Тахилгад Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх төрийг төлөөлөн оролцлоо. Тахилгын өмнөх орой “Тэнгэр үзэлтний мөнх тэнгэр нэгдсэн хороо” НҮТББ-ын бөө нар лус, галын тахилга, хайрхны тэнгэрийг тахих ёслол үйлдлээ.
Төрийн нэрийн өмнөөс бөө нараар зан үйл хийлгэдэг түүхэн уламжлал байсныг судлаачид Монголын нууц товчооны 272 дугаар зүйл, Жужан, Хятан Улсын тухай түүхэн эх сурвалжуудыг харьцуулан судалж тогтоосон. Иймээс Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энэ удаагийн тахилгад бөө нарыг оролцуулах шийдвэрийг өнгөрсөн тавдугаар сард гаргасан юм. Энэ дагуу төрийн тахилгад шилмэл 99 бөө оролцож, тус тусын зан үйлээ үйлдлээ.
Мөн орой Хэнтий, Төв аймгийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт тахилгын ном хурлаа.
Тахилгын өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын цэргүүдээр хамгаалуулан тахилга үйлдэх талбайд хүрэлцэн ирлээ.
Дараа нь Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Төрийн хонжин тэргүүтэй Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг залсны дараа Их сүлдэч зул, арц, хүж асаан хүндэтгэл үзүүллээ.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, хамаг монголчуудын дээд шүтээн Хэнтий хан, Бурхан Халдун уул бол Эзэн богд Чингис хааны сүр хүч, суу алдрыг тэтгэгч Сүлд тэнгэрийг оршоосон, үеийн үед тахиж, өнө мөнхөд шүтэх зарлигтай хайрхан гэдгийг онцоллоо.
Оройн дээд шүтээн Эзэн Богд Чингис хааны айлтгалтай Бурхан Халдун хайрхны цадиг түүх бол төрт ёс, түүхэн уламжлал, түмэн олны сүсэг бишрэл, төр, шашны эрхэм ёс, байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдлэх ардын ухаан, өв соёл, зан заншлын цогц илэрхийлэл болохыг тэмдэглэлээ.
Иймээс Их хааны айлтгал, Их Монгол Улсын өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн алтан хэлхээг бататган илэрхийлэх үүднээс Бурхан Халдун уулын хүндэтгэлийн цогцолборыг төрийн тэргүүний зарлигаар шинээр бүтээж, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Эзэн Богд Чингис хааны мэндэлсэн морин жил ёслол төгөлдөр нээж байгааг сонордууллаа.
Ерөнхийлөгч, Их хааны суу алдар, үйл хэрэг, билиг сургаалыг эрхэмлэн дээдэлж, даган мөрдөж, түгээн дэлгэрүүлэх нь Их Монгол Улсын гал голомтыг сахин суугаа монголчуудын эрхэм дээд үүрэг гэдгийг хэллээ. Мөн Хэнтий хан хайрхан, Бурхан Халдун уулын шүтээн Сүлд тэнгэр монгол төрийг хүчирхэгжүүлэн, ард олныг энхжүүлэн, ээлийн дээдээ хүртээж, ивээлийн ихээ хайрлаж байхыг сүслэн даатгалаа.
Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Алтанхуягийн Үйлстөгөлдөр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь Хэнтий аймгийн музейд хадгалуулахаар Засаг дарга Дамдинжавын Аюурбуньд хүлээлгэн өглөө.
Төрийн хонжин Бүх цэргийн Их хар сүлдний тайлга эхлэх команд өгөхөд хөгжимд хүндэтгэлийн аялгуу эгшиглэлээ. Их сүлдэч “Их хар сүлдийн өчил” өчих үед тахилгад оролцогсод Их хар сүлдэнд хүндэтгэл үзүүллээ.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх идээ шүүсний дээж зэргийг Их хар сүлд болон хайрхны зүг өргөж, Их хар сүлдэнд мөргөлөө.
Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын харьяат, Сумын мэргэн Жаргалсүрэнгийн Эрхэмбаярт хүлээлгэн өгч, Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын харьяат, Сумын алдарт уяач, мянгат малчин Цэрэнжамцын Барссайханы цагаан /бор/ азаргыг сэтэрлэлээ.
Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг буцаан заллаа. Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх хүндэтгэлийн гэрэлт цогцолборт мэхийн ёсолж, тэнгэрт дахин хүндэтгэл үзүүлснээр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга өндөрлөлөө.
Бурхан Халдун уулыг Хиад боржигины өвөг Бодончарын үеэс тахиж, Эзэн Богд Чингис хааны үед Хамаг Монгол, Монголын Эзэнт гүрний Сүлд уул болгон тахиж байсан. 1995 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар төрийн тахилгатай уул болгосон юм. 2015 онд ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хорооны чуулганаас “Бурхан Халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг” гэсэн нэрээр Дэлхийн соёлын өвд бүртгэжээ.
Тахилгад Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх төрийг төлөөлөн оролцлоо. Тахилгын өмнөх орой “Тэнгэр үзэлтний мөнх тэнгэр нэгдсэн хороо” НҮТББ-ын бөө нар лус, галын тахилга, хайрхны тэнгэрийг тахих ёслол үйлдлээ.
Төрийн нэрийн өмнөөс бөө нараар зан үйл хийлгэдэг түүхэн уламжлал байсныг судлаачид Монголын нууц товчооны 272 дугаар зүйл, Жужан, Хятан Улсын тухай түүхэн эх сурвалжуудыг харьцуулан судалж тогтоосон. Иймээс Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энэ удаагийн тахилгад бөө нарыг оролцуулах шийдвэрийг өнгөрсөн тавдугаар сард гаргасан юм. Энэ дагуу төрийн тахилгад шилмэл 99 бөө оролцож, тус тусын зан үйлээ үйлдлээ.
Мөн орой Хэнтий, Төв аймгийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт тахилгын ном хурлаа.
Тахилгын өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын цэргүүдээр хамгаалуулан тахилга үйлдэх талбайд хүрэлцэн ирлээ.
Дараа нь Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Төрийн хонжин тэргүүтэй Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг залсны дараа Их сүлдэч зул, арц, хүж асаан хүндэтгэл үзүүллээ.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, хамаг монголчуудын дээд шүтээн Хэнтий хан, Бурхан Халдун уул бол Эзэн богд Чингис хааны сүр хүч, суу алдрыг тэтгэгч Сүлд тэнгэрийг оршоосон, үеийн үед тахиж, өнө мөнхөд шүтэх зарлигтай хайрхан гэдгийг онцоллоо.
Оройн дээд шүтээн Эзэн Богд Чингис хааны айлтгалтай Бурхан Халдун хайрхны цадиг түүх бол төрт ёс, түүхэн уламжлал, түмэн олны сүсэг бишрэл, төр, шашны эрхэм ёс, байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдлэх ардын ухаан, өв соёл, зан заншлын цогц илэрхийлэл болохыг тэмдэглэлээ.
Иймээс Их хааны айлтгал, Их Монгол Улсын өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн алтан хэлхээг бататган илэрхийлэх үүднээс Бурхан Халдун уулын хүндэтгэлийн цогцолборыг төрийн тэргүүний зарлигаар шинээр бүтээж, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Эзэн Богд Чингис хааны мэндэлсэн морин жил ёслол төгөлдөр нээж байгааг сонордууллаа.
Ерөнхийлөгч, Их хааны суу алдар, үйл хэрэг, билиг сургаалыг эрхэмлэн дээдэлж, даган мөрдөж, түгээн дэлгэрүүлэх нь Их Монгол Улсын гал голомтыг сахин суугаа монголчуудын эрхэм дээд үүрэг гэдгийг хэллээ. Мөн Хэнтий хан хайрхан, Бурхан Халдун уулын шүтээн Сүлд тэнгэр монгол төрийг хүчирхэгжүүлэн, ард олныг энхжүүлэн, ээлийн дээдээ хүртээж, ивээлийн ихээ хайрлаж байхыг сүслэн даатгалаа.
Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Алтанхуягийн Үйлстөгөлдөр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь Хэнтий аймгийн музейд хадгалуулахаар Засаг дарга Дамдинжавын Аюурбуньд хүлээлгэн өглөө.
Төрийн хонжин Бүх цэргийн Их хар сүлдний тайлга эхлэх команд өгөхөд хөгжимд хүндэтгэлийн аялгуу эгшиглэлээ. Их сүлдэч “Их хар сүлдийн өчил” өчих үед тахилгад оролцогсод Их хар сүлдэнд хүндэтгэл үзүүллээ.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх идээ шүүсний дээж зэргийг Их хар сүлд болон хайрхны зүг өргөж, Их хар сүлдэнд мөргөлөө.
Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын харьяат, Сумын мэргэн Жаргалсүрэнгийн Эрхэмбаярт хүлээлгэн өгч, Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын харьяат, Сумын алдарт уяач, мянгат малчин Цэрэнжамцын Барссайханы цагаан /бор/ азаргыг сэтэрлэлээ.
Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг буцаан заллаа. Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх хүндэтгэлийн гэрэлт цогцолборт мэхийн ёсолж, тэнгэрт дахин хүндэтгэл үзүүлснээр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга өндөрлөлөө.
Бурхан Халдун уулыг Хиад боржигины өвөг Бодончарын үеэс тахиж, Эзэн Богд Чингис хааны үед Хамаг Монгол, Монголын Эзэнт гүрний Сүлд уул болгон тахиж байсан. 1995 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар төрийн тахилгатай уул болгосон юм. 2015 онд ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хорооны чуулганаас “Бурхан Халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг” гэсэн нэрээр Дэлхийн соёлын өвд бүртгэжээ.
Хэн юу хэлэв...
ОМИС-ийн УАУ-ы тэнхмийн ахлах багш, АУ-ы магистр Д.Отгонбаатар: Сайхан цаг ирж байна, бидэнд дэлхийд гарах боломж нээлттэй болчихлоо
Дэлхий нийт уламжлалт анагаах ухааныг эрүүл мэндийн салбарын үнэт өв төдийгүй ирээдүйн хөгжлийн нэгэн чухал чиглэл хэмээн үзэх болсон өнөө үед энэхүү мэдлэг, арга ухааны үнэ цэнэ улам бүр өсөн нэмэгдэж байна. Улмаар олон зуун жилийн туршид уламжлагдан ирсэн УАУ нь бидний бие, сэтгэлийг цогцоор нь анагаах, байгальд ойр “эко” эмчилгээ болохыг дэлхий нийтээрээ хүлээн зөвшөөрч байна.
Энэ удаа бид Оточ Манрамба Их Сургуулийн Уламжлалт анагаах ухааны тэнхмийн ахлах багш, Анагаах ухааны магистр Д.Отгонбаатарт урилга илгээж, түүний ажлын гараа, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол, хөгжил, өнөөгийн чиг хандлага болон ирээдүйн талаар ярилцлаа.
ШУТИС-ИЙН ИНЖЕНЕРИЙН АНГИА ОМИС-ИЙН ХҮНИЙ ИХ ЭМЧИЙН АНГИАР СОЛЬЧИХСОН
Урилга хүлээн авсан танд баярлалаа. ОМИС-иар “овоглох” болсон тэр цаг хугацаа хэзээ вэ?
Би Булган аймгийн Булган сумын I арван жилийг одоогоос хориод жилийн өмнө төгссөн. Тэр үед уламжлалт анагаах ухааны тухай ойлголт өнөөдрийнх шиг түгээмэл байсангүй. Манай аймагт гэхэд л ганц нэг тан барьдаг маарамба байсан болов уу. Хүмүүс тэдэнд очиж үзүүлдэг, харин бидний хувьд хэрэглэгчийн түвшний л мэдлэгтэй байлаа.
Эгч маань Хамба багшийн шавь, тогтмол үзүүлж тан барина. Тийм болохоор би Манба Дацангийн тухай бага сага гадарлана аа. Дунд сургуулиа төгссөн тэр хавар ШУТИС-д инженерийн ангийг сонгочихсон байлаа. Намар нь хичээлдээ ороход бэлэн. Тэгтэл нэг л өдөр бүх зүйл өөрөөр эргэсэн. Эгч хотоос ирэхдээ сургуулийн танилцуулга брошур авчирсан юм. Нимгэхээн тэр брошурыг уншиж дуусахдаа л Оточ Манрамба дээд сургуулийг сонгочихсон. /инээв/
ШУТИС-д анги авчихсан байдаг, тийм ээ?
Тийм ээ, барилгын дулаан агаар сэлгэлтийн инженерийн ангийн хуваарь авчихсан байлаа. Гэхдээ эргэлзээгүй ээ. Ингээд эгчтэйгээ Хамба багштай ирж уулзаад, 2007 оны намар оюутан болсон. Тухайн үед дэмжиж, итгэл өгсөн аав ээж, ах эгч, тосон авсан багш нартаа ямагт талархдаг. Амьдралын сайхан мөчүүд байгаа юм.
Тэр өдөр сэтгэлд тод үлдсэн байх даа. Ямар орчин тосч авсан бэ?
Одоогийн эмнэлэг, сургуулийн байр хараахан баригдаагүй байсан үе. Харин лам нар хийддээ ном хурна. Бид Манба Дацан хийдийн баруун, зүүн ангид хичээллэнэ. Завсарлага болохоор олон цагаан халадтай оюутнууд гарч ирнэ. Ер нь их өвөрмөц, өмнө нь огт харж байгаагүй орчин угтсан. Тэр нь ч надад их таалагдсан.
Булганд нутаг орондоо нэртэй хэн гэгч маарамбууд байсан юм бол оо?
Булган бол хуучны хүрээ хийд, маарамбуудаараа алдартай нутаг. Түүхэн эх сурвалжуудыг харахад 1585 онд анхны Манба дацан одоогийн Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг дэвсгэрт байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байсны гэрч болсон туурь нь өнөө хэр үлдсэн байдаг. Он цагийн уртад нутаг орондоо нэртэй явсан маарамбуудын үргэлжлэлээс жишээ татвал Лхагважав маарамбыг дурдаж болно. Түүнчлэн маарамбын дамжаа бариагүй ч өвдсөн, зовсонд эмчилгээ үйлчилгээ үзүүлж, тус дэм болж явсаар олны дунд маарамба хэмээн авгайлан дуудагддаг хүн олон бий.
Ахиад оюутан цаг руу буцъя. Оюутны дурсамж залуу насны хамгийн нандин үе байдаг. Дурсамж их бий биз?
Зөндөө, зөндөө. Бид сургуулиа төгсөөд 10 гаруй жил өнгөрчээ. Гэсэн ч жил бүр уулздаг сайхан уламжлалтай. Тэр тоолонд дурсамжийн тухай яриа дундрахгүй. Ярианы 70 хувь оюутан цагийн дурсамж байдаг шүү. Ер нь ОМИС-ийн оюутнууд суралцах зургаан жилийн хугацаанд их олон дурсамж бүтээдэг гэж боддог юм. Энэ нь сургуулийн онцлогтой холбоотой. Хичээлээс гадна курс бүртээ дадлагад гардаг. Жишээ нь, нэгдүгээр курсээ төгсөөд ургамлын хээрийн дадлагад явдаг. Долоо хоног үргэлжлэх энэ дадлага бас л хөгжилтэй шүү дээ. Нэг анги болох, нэг санаа чигтэй болох, илүү ойр дотно нөхөрлөх гээд л. Хээр нэг тогооноос хоол идэх, бороо хур орвол хуурай хувцас, оймсоо бусдадаа өгөх, үүргэвчин дэх амттанаа хуваалцах, байгалийн шалгуурыг хамтдаа давах нь магадгүй заримд нь хэцүү санагдах ч хожим хамгийн сайхан дурсамж болон үлддэг. Энэ бүхэн биднийг нэгэн ахан дүүс болгодог. Цаашлаад асар богино хугацаанд амьдрах ухаанд хүртэл суралцаад ирнэ гээч.
Танай анги хэдүүлээ юм бэ?
Нэгдүгээр курст зуугаад хүүхэд элсэн орж байлаа. Үүнээс 36-уулаа төгссөн.
Гуравны нэг нь л үлджээ. Амаргүй болоод шантардаг гэж ойлгож болох уу?
Үнэндээ сургуулийн шалгуур өндөр л дөө. Гэхдээ энд олон шалтгаан бий. Хичээлийн ачаалал их болохоор залхуурвал хасагдана. Багш нарын хувьд оюутнуудынхаа араас маш их хөөцөлддөг. Зүгээр суулгаж цаг нөхцөөхийг хүсдэггүй. Нэгдүгээр курст орсон эхний өдрөөс л хичээл хийхийг шаарддаг. Тэр бүрт сууж, ачаалал авч сураагүй хүүхдүүд шантрах нь бий. Харин бие дааж суралцах дадалтай хүүхдүүдэд төвөггүй суралцаад л явчихдаг. Нөгөө талаас үнэхээр суралцах боломжгүй болоод сургуулиас гарах тохиолдол байна аа.
Ангийн багш нь хэн байсан юм бэ?
Манай ангийн багш С.Энхтуяа байсан юм. Нэгдүгээр курст төвөд хэлний хичээл заадаг байлаа. Түүнээс хойш өнөөдрийг хүртэл багштайгаа ажиллаж байна. Хааяа зэмлүүлнэ, хааяа магтуулна гээд хамтдаа зүтгээд л явна. Ер нь манай үе үеийн төгсөгчид яг энэ жишгээр багш нартайгаа хамтран ажиллаж, суралцаж, өсөн дэвждэг сайхан залгамж холбоотой. Үүнийг ч сургуулийнхаа нэг давуу тал гэж хардаг.
БИ ТУРШЛАГА ХУРИМТЛУУЛЖ ЯВАА ЗАЛУУ БАГШ
Төвөд хэл заадаг байсан нь байх ээ. Төвөд бол ОМИС-ийн брэнд гэлцдэг.
Тийм ээ, Монгол Улсын хэмжээнд төвөд хэлийг мэргэжлийн түвшинд, анагаах ухааны үндсэн эх сурвалжаас нь, хуучны маарамбуудын баримталж ирсэн дэг жаяг, Манба дацангуудын сургалтын арга барилаар зааж сургадаг газар бараг байхгүй. Энэ нь зөвхөн Монголд биш, дэлхийн хэмжээнд ч нэг, хоёрхон байдаг байх шүү. Тэр утгаараа энэ бол хаана ч давтагдашгүй давуу тал мөн. Яахав төвөд хэл гээд ярихаар мушгих хүмүүстэй таардаг л юм. Тэд “лам болох гээд байгаа юм уу” гээд эхэлдэг. Үгүй шүү дээ. Жишээ нь, өрнийн анагаах ухаан суралцаж байгаа хүмүүс латин, англи, орос хэл үздэгтэй адил мэргэжлийн хэл гэсэн үг. Уламжлалт анагаах ухаанд суралцаж байгаа хүн бүр өөрийн мэргэжлийн хэлийг сурч байгаа хэрэг. УАУ-ы сор эрдэмтдийн үнэт бүтээлүүд бүгд төвөд хэл дээр бичигдэж үлдсэн байна. Тэр бүгдийг эх хэл, эх сурвалжаас нь уншиж судлах боломж бүрдэж байна аа л гэсэн үг.
Өөрөөр тайлбарлая. Жишээ нь би төвөд хэл дээрх нэг эх сурвалжийг орчуулъя гэж бодъё. Тухайн эх сурвалжийн утга агуулгыг бүрэн, яг зөвөөр гаргаж чадсан эсэх нь эргэлзээтэй л дээ. Орчуулгын явцад “би үүнийг ингэж ойлгосон” гэсэн өөрийн тайлбар орвол анхны утгаас зөрөх, буруу ойлголт нэмэгдэх эрсдэлтэй. Хоёрт, төвөд хэл дээрх эх сурвалжууд, ялангуяа “Дөрвөн үндэс” зэрэг бүтээлүүдэд өмнөх бүлгийн утга, агуулга нь дараагийн бүлгүүдтэйгээ уялдсан, томьёоллын шинжтэй, маш нарийн бүтэцтэйгээр бичигдсэн байдаг. Тиймээс зөвхөн орчуулга дээр тулгуурлан сургалт явуулна гэвэл утга агуулгыг гажуудуулах, мухардах эрсдэлтэй. Ийм төрлийн бүтээлийг бүрэн ойлгохын тулд төвөд хэлийг сурч, үгийн сонголт, бичлэгийн ялгааг хүртэл нарийн ойлгож байж дундаас нь гүн ухааны утга гаргаж авдаг. Энэ нь төвөд эх сурвалжтай ажилладаг хүмүүсийн маш сайн ойлгодог зүйл. Төвөд хэл сурах эсэх нь хувь хүний сонголт ч энэ хэлээр дамжуулан эх сурвалжаас нь шууд уншиж судлах боломж нээгдэж байгаа нь давуу тал юм. Энэ боломжийг олгож, мэргэжлийн хэлний түвшинд сургаж байгаа Оточ Манрамба сургуулийн хувьд оюутан залууст үнэхээр том дэмжлэг үзүүлж байгаа хэрэг гэж хардаг шүү.
Ажил мэргэжлийнхээ хувьд “өөрийгөө олсон” мэт мэдэрсэн үе тань хэзээ вэ?
Бид ОМИС-ийн 2013 оны төгсөгчид байгаа юм. Дээд сургуулийн анхны зургаан жилийн төгсөгчид л дөө. Үүнээс нэг жилийн өмнө буюу тавдугаар курс төгсдөг хавар сургуулийн захирал Г.Одонцэцэг багш маань дуудаж уулзсан. Товчхондоо сургуульдаа багшлах урилга өгсөн гэж болно. Миний хувьд 3,4-р курстээ л багшаар ажиллана гэж бодож байсан болохоор дуртайяа хүлээн авсан. Ингээд бидний хэдэн хөвгүүд зургадугаар курстээ туслах багшийн ажлаа эхлүүлж байлаа. Хичээлээ хийнэ. Хажуугаар нь багш нараа дагалдана. Тэр хавар сургуулийнхаа шилдэг төгсөгч болж, Тайвань улс руу магистрын сургалтанд үнэгүй суралцах эрхийн эзнээр шалгарсан сайхан боломж тохиосон юм. Ингээд суралцаж ирээд 2015 оны намраас албан ёсоор багшлах гараагаа эхэлж байжээ. Мэдээж залуу багшийн хувьд хүндрэлтэй зүйл гарна. Тухайн үед 2 цагийн лекцийг 2 өдөр сууж бэлдэх жишээний. Мэдлэг боловсролын дутуу байдал үүснэ. Гэхдээ тэрийг хичээл зүтгэлээр л нөхнө. Ингээд 3,4 дэх жилээс өөрийн гараар бичсэн бүрэн конспекттой ч болж, оюутнуудын өмнө тайлбар ном харахгүйгээр хичээл ордог болсон. Тэр үед аятайхан болмоор ч юм шиг санагдаж, илүү сайжрах юм сан гэсэн бодол төрж байлаа. Одоо тэр үеэ бодвол 11,12 жил багшилжээ. Гэхдээ би бол туршлага хуримтлуулж яваа залуу багш. Бидний түвшинд тэр тусмаа боловсролын салбарт ажиллаж байгаа хүнд омог үүсгэж болохгүй. Багш гэх алдарт хүрэх тухай асуудал магадгүй 25-30 жилийн дараа л сая нэг ирдэг болов уу.
Таны шавь нар дотор тэтгэвэртээ гараад суралцаж буй оюутнууд бий. Хүмүүс бодохдоо нас ахихаар сурах өнгөрлөө гэж боддог. Энэ тал дээр юу гэж боддог вэ?
Оточ Манрамба их сургуульд нас насныхан суралцдаг. Ахмад нь 50,60 гарчихсан оюутнууд байна. Нийгмийн харилцаанд ороод, ажил хөдөлмөр эрхлээд өөрийгөө олчихсон хүмүүс ирдэг учраас сурах арга барилаа амархан олдог санагддаг юм. Мэдээж залуусыг бодвол цээжлэх хурд гүйцэхгүй ч агуулгын хүрээнд маш сайн ойлгодог. Хичээн суралцдаг учраас онцчуудын тоонд л явна шүү дээ. Ер нь оюутнууд маань наснаас үл хамааран бие биедээ их нөлөөтэй. Харилцааны олон эерэг нөлөө үзүүлдэг учраас бид ахмадууддаа хайртай.
10 жилийн өмнөх, өнөөдрийн GenZ нарын хооронд ялгаа их үү?
Асар их ялгаатай болсон. 10 жилийн циклээр хэмжигдэхгүй, бүр 2–3 жилийн дотор л өөрчлөлт мэдрэгддэг. Мэдээж бүгд тийм биш гэдгийг эхлээд дурдъя. Ажиглахад сууж сурах дадал сул болсон. Дунд сургуульд 40 минутын хичээлд сууж хэвшсэн хүүхэд 1–1.5 цагийн лекц дээр түүртэхгүй л дээ. Харин сууж сураагүй бол анхаарал төвлөрөл сул, түүнийг дагаад хичээл хүлээж авах чадвар ч буурдаг. Хоёрдугаарт, багшийн өгсөн үүрэг даалгаврыг биелүүлэх, тавьсан шаардлагыг хүлээн авч хэрэгжүүлэх чадвар сулрах хандлагатай болж гэж хардаг. Аргагүй энд нийгмийн орчин нөлөөлж байна. Үнэндээ залууст сатаарах зүйл их болжээ. Гэхдээ манай сургуулийн бас нэг онцлог байна. Нэг, хоёрдугаар курстээ номыг нь сураад ирэхээр “номхон” нь хүртэл дагаад ирдэг. Товчхондоо ном нь хүнийг засдаг. Энэ тухай “Дөрвөн үндэс”-т тодорхой заадаг. Яваандаа анги ахих тусам өөрчлөгдөж, бүүр сургуульдаа илүү хайртай болдог.
ТӨГСӨГЧДИЙН 30-40 ХУВЬ НЬ ТОМ, ЖИЖИГ ХУВИЙН ЭМНЭЛЭГТЭЙ БОЛСОН БАЙНА
Шавь нар нь олон газар ажиллаж байна уу?
Энэ хугацаанд 2019, 2023 онд хоёр ангийн багшаар ажиллаж төгсгөсөн байна. Мөн хичээл орсон шавь нар нэмэгдэнэ. Төгсөгчид маань Монгол Улсын дөрвөн зүг, найман зовхисоос гадна тив, дэлхий рүү хүртэл гарч ажиллаж байна. Өнөөдөр хөдөө орон нутагт ажиллаж байгаа уламжлалт анагаах ухааны эмч нар маань салбарынхаа нэр хүндийг өндөрт өргөж яваа улс. Үүнийг үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамж, үнэлгээнээс ч харж болдог. Уламжлалтын эмч нарын нэг онцлог нь харилцаа, хандлага өөр байдаг. Нөгөөтэйгүүр, хүндээ заавал хүрч үйлчилдэг зарчимтай. Энэ нь зөвхөн эмчилгээ бус, судас барихаас эхлээд өдөр тутмын амьдралын зөвлөгөө хүртэл үргэлжилдэг. Би хичээл дээрээ байнга хэлдэг нэг зүйл бий. Түүхэнд тэмдэглэгдсэн 250 гаруй том, жижиг манба дацангууд болон тэнд ажиллаж байсан оточ маарамбууд тухайн хошуу нутагтаа өрхийн эмнэлгийн үүргийг гүйцэтгэж ирсэн байдаг гэж хэлдэг юм. Тэд тухайн хошууны айл өрх бүрийн эрүүл мэндийг хамгаалах үүрэгтэй байж. Өнөөдрийн хэллэгээр бол “өрхийн эмч” гэсэн ойлголттой дүйцнэ. Хамгийн ойроос нь ажиглаж, танай өвөө, эмээд ямар зовуурь байсан, танд ч мөн адил ажиглагдаж байна, таны хүүхдүүдэд ч илрэх боломжтой гэх мэтээр удмын түвшинд нь зөвлөгөө өгдөг байсан нь үнэхээр гайхамшигтай байгаа биз. Энэ бол уламжлалт анагаах ухааны эмч нарын онцгой мэдлэг, арга барил юм.
Төгсөгчид хувийн эмнэлгээ байгуулан ажиллах нь их юм аа, тийм ээ.
Энэ бас л манай сургуулийн төгсөгчдийн давуу тал гэх юм уу нэг онцлог гэж болно. Төгсөгчдийн 30,40 хувь нь том, жижиг хувийн эмнэлэгтэй болсон байна. Эндээс сургуулийн олгож байгаа мэдлэг, чадварын үр дүн харагддаг гэж боддог. Нэмээд итгэл байна. Өөрийн сурсан мэдлэг чадамжинд итгэх итгэл, номондоо итгэх итгэл дүүрэн байгаа нь мэргэжлээрээ ажиллах дадлыг суулгадаг юм болов уу. Төгсөгчид маань зоригтой байна. Үнэндээ олон жил ажилласан эмчид ч зориг дутах үе гардаг шүү дээ. Гэтэл шантралгүй эмнэлгээ нээгээд мэргэжлээрээ ажиллаж байна гэдэг манай эмч нарын чадамж юм. Үүнийг тэд оюутан байхдаа суралцдаг. Ярианы эхэнд хэлсэн дээ. Дурсамж бүтээх олон дадлагын тухай. Дадлагын явцад тэр чадамжийг олж авдаг.
Өрхийн эмнэлгийн ярианаас үүдээд асууя гэж бодлоо. Монголчууд бидний хувьд эрүүл мэндийн тал дээр ямар алдаа түгээмэл харагддаг вэ?
Монголчуудын дунд олон төрлийн өвчлөл нэмэгдэж байна. Тухайлбал, эрчүүдийн дунд элэг, цөс, ходоод, даралт ихсэх, цус харвалт, зүрхний шигдээс зэрэг өвчлөлүүд элбэг тохиолдож байна. Товчхондоо, муу цусны гэмээс үүдэлтэй дотрын эмгэгүүд давамгайлж байна гэж хэлж болно. Эдгээрт уламжлалт анагаах ухаанд үр дүнтэй олон эмчилгээний хувилбар бий. Энэчлэн хэд хэдэн төрлийн өвчин тэргүүлэх болсон нь бидний монгол ахуй, соёлын амьдралын хэв маягаасаа холдсонтой холбоотой гэж хардаг. Өнөөдөр хооллолт, хувцаслалтын соёл, амьдралын хэв маяг өөрчлөгдчихсөн. Суурин амьдралаар амьдрах болсноор хооллолт маань хүртэл ондоо болчихлоо. Импортоор маш олон төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүнүүд орж ирж байна. Үүнийг тодорхой хэмжээнд шийдэж чадвал эрүүл мэндийн олон асуудал дагаад өөрчлөгдөх боломжтой. Ер нь уламжлалтын эмч нар бол нийгмийн эрүүл мэндийн тал дээр маш том бодлого боловсруулагчид байдаг, өнгөрсөн цаг үеийн туршид. Үүнийг өдөр тутмын амьдрал дахь хэллэг, зан үйлээс ч харж болно. “Хий хуй ихэслээ”, “хуушуураар төөнө”, “шар хөөрлөө” гэлцдэг. Ард түмэн хий,шар, бадганы тухай нарийн мэдэхгүй ч идээ унд явдал мөрөө зохицуулахгүй бол өвчлөл үүсдэгийг ухамсарт нь суулгаад өгчихсөн байж шүү дээ. Өвчин үүсгэдэг шалтгааныг таньж мэдсэн учраас зохицуулаад явдаг байж. Гэтэл өнөөдөр “хий, хуй” гэвэл юун эмээ өвөөгийн юм яриад байна аа гэнэ, зарим нь. Уг нь өмнөх үеийн оточ маарамбууд бидний амьдралын хэв маягт суулгаад өгчихсөн байна. Тэгэхээр нийгмийн эрүүл мэндийн асуудал дээр уламжлалтын эмч нарыг илүү татан оролцуулж, эерэг давуу талыг нь ашиглавал монголчуудын эрүүл мэндийн асуудал дээр тодорхой хэмжээнд ахиж гарна гэж боддог.
Яриа маань өндөрлөж байна. Уламжлалтын ирээдүйг та хэрхэн харж байна вэ?
Сайхан цаг ирж байна. Дэлхийд гарах боломж нээлттэй болчихлоо. Мэдээж тодорхой хэмжээний эрх зүйн зохицуулалт, лиценз, мэргэжлийн стандартуудыг давж байж хэрэгжинэ. Гэхдээ хамгийн чухал нь дэлхий нийт уламжлалт анагаах ухааны үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрсөн явдал юм. Тэгэхээр бид тогоондоо биш дэлхий тийш боловсон хүчнийг экспортолж болно. Үүний тулд УАУ-ы чиглэлээр суралцаж байгаа оюутнууд маань мэдлэг чадвартай, боловсрол өндөр бол өнөөдөр хаана ч ажиллах боломж бүрджээ.
Ярилцсанд баярлалаа.
Энэ удаа бид Оточ Манрамба Их Сургуулийн Уламжлалт анагаах ухааны тэнхмийн ахлах багш, Анагаах ухааны магистр Д.Отгонбаатарт урилга илгээж, түүний ажлын гараа, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол, хөгжил, өнөөгийн чиг хандлага болон ирээдүйн талаар ярилцлаа.
ШУТИС-ИЙН ИНЖЕНЕРИЙН АНГИА ОМИС-ИЙН ХҮНИЙ ИХ ЭМЧИЙН АНГИАР СОЛЬЧИХСОН
Урилга хүлээн авсан танд баярлалаа. ОМИС-иар “овоглох” болсон тэр цаг хугацаа хэзээ вэ?
Би Булган аймгийн Булган сумын I арван жилийг одоогоос хориод жилийн өмнө төгссөн. Тэр үед уламжлалт анагаах ухааны тухай ойлголт өнөөдрийнх шиг түгээмэл байсангүй. Манай аймагт гэхэд л ганц нэг тан барьдаг маарамба байсан болов уу. Хүмүүс тэдэнд очиж үзүүлдэг, харин бидний хувьд хэрэглэгчийн түвшний л мэдлэгтэй байлаа.
Эгч маань Хамба багшийн шавь, тогтмол үзүүлж тан барина. Тийм болохоор би Манба Дацангийн тухай бага сага гадарлана аа. Дунд сургуулиа төгссөн тэр хавар ШУТИС-д инженерийн ангийг сонгочихсон байлаа. Намар нь хичээлдээ ороход бэлэн. Тэгтэл нэг л өдөр бүх зүйл өөрөөр эргэсэн. Эгч хотоос ирэхдээ сургуулийн танилцуулга брошур авчирсан юм. Нимгэхээн тэр брошурыг уншиж дуусахдаа л Оточ Манрамба дээд сургуулийг сонгочихсон. /инээв/
ШУТИС-д анги авчихсан байдаг, тийм ээ?
Тийм ээ, барилгын дулаан агаар сэлгэлтийн инженерийн ангийн хуваарь авчихсан байлаа. Гэхдээ эргэлзээгүй ээ. Ингээд эгчтэйгээ Хамба багштай ирж уулзаад, 2007 оны намар оюутан болсон. Тухайн үед дэмжиж, итгэл өгсөн аав ээж, ах эгч, тосон авсан багш нартаа ямагт талархдаг. Амьдралын сайхан мөчүүд байгаа юм.
Тэр өдөр сэтгэлд тод үлдсэн байх даа. Ямар орчин тосч авсан бэ?
Одоогийн эмнэлэг, сургуулийн байр хараахан баригдаагүй байсан үе. Харин лам нар хийддээ ном хурна. Бид Манба Дацан хийдийн баруун, зүүн ангид хичээллэнэ. Завсарлага болохоор олон цагаан халадтай оюутнууд гарч ирнэ. Ер нь их өвөрмөц, өмнө нь огт харж байгаагүй орчин угтсан. Тэр нь ч надад их таалагдсан.
Булганд нутаг орондоо нэртэй хэн гэгч маарамбууд байсан юм бол оо?
Булган бол хуучны хүрээ хийд, маарамбуудаараа алдартай нутаг. Түүхэн эх сурвалжуудыг харахад 1585 онд анхны Манба дацан одоогийн Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг дэвсгэрт байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байсны гэрч болсон туурь нь өнөө хэр үлдсэн байдаг. Он цагийн уртад нутаг орондоо нэртэй явсан маарамбуудын үргэлжлэлээс жишээ татвал Лхагважав маарамбыг дурдаж болно. Түүнчлэн маарамбын дамжаа бариагүй ч өвдсөн, зовсонд эмчилгээ үйлчилгээ үзүүлж, тус дэм болж явсаар олны дунд маарамба хэмээн авгайлан дуудагддаг хүн олон бий.
Ахиад оюутан цаг руу буцъя. Оюутны дурсамж залуу насны хамгийн нандин үе байдаг. Дурсамж их бий биз?
Зөндөө, зөндөө. Бид сургуулиа төгсөөд 10 гаруй жил өнгөрчээ. Гэсэн ч жил бүр уулздаг сайхан уламжлалтай. Тэр тоолонд дурсамжийн тухай яриа дундрахгүй. Ярианы 70 хувь оюутан цагийн дурсамж байдаг шүү. Ер нь ОМИС-ийн оюутнууд суралцах зургаан жилийн хугацаанд их олон дурсамж бүтээдэг гэж боддог юм. Энэ нь сургуулийн онцлогтой холбоотой. Хичээлээс гадна курс бүртээ дадлагад гардаг. Жишээ нь, нэгдүгээр курсээ төгсөөд ургамлын хээрийн дадлагад явдаг. Долоо хоног үргэлжлэх энэ дадлага бас л хөгжилтэй шүү дээ. Нэг анги болох, нэг санаа чигтэй болох, илүү ойр дотно нөхөрлөх гээд л. Хээр нэг тогооноос хоол идэх, бороо хур орвол хуурай хувцас, оймсоо бусдадаа өгөх, үүргэвчин дэх амттанаа хуваалцах, байгалийн шалгуурыг хамтдаа давах нь магадгүй заримд нь хэцүү санагдах ч хожим хамгийн сайхан дурсамж болон үлддэг. Энэ бүхэн биднийг нэгэн ахан дүүс болгодог. Цаашлаад асар богино хугацаанд амьдрах ухаанд хүртэл суралцаад ирнэ гээч.
Танай анги хэдүүлээ юм бэ?
Нэгдүгээр курст зуугаад хүүхэд элсэн орж байлаа. Үүнээс 36-уулаа төгссөн.
Гуравны нэг нь л үлджээ. Амаргүй болоод шантардаг гэж ойлгож болох уу?
Үнэндээ сургуулийн шалгуур өндөр л дөө. Гэхдээ энд олон шалтгаан бий. Хичээлийн ачаалал их болохоор залхуурвал хасагдана. Багш нарын хувьд оюутнуудынхаа араас маш их хөөцөлддөг. Зүгээр суулгаж цаг нөхцөөхийг хүсдэггүй. Нэгдүгээр курст орсон эхний өдрөөс л хичээл хийхийг шаарддаг. Тэр бүрт сууж, ачаалал авч сураагүй хүүхдүүд шантрах нь бий. Харин бие дааж суралцах дадалтай хүүхдүүдэд төвөггүй суралцаад л явчихдаг. Нөгөө талаас үнэхээр суралцах боломжгүй болоод сургуулиас гарах тохиолдол байна аа.
Ангийн багш нь хэн байсан юм бэ?
Манай ангийн багш С.Энхтуяа байсан юм. Нэгдүгээр курст төвөд хэлний хичээл заадаг байлаа. Түүнээс хойш өнөөдрийг хүртэл багштайгаа ажиллаж байна. Хааяа зэмлүүлнэ, хааяа магтуулна гээд хамтдаа зүтгээд л явна. Ер нь манай үе үеийн төгсөгчид яг энэ жишгээр багш нартайгаа хамтран ажиллаж, суралцаж, өсөн дэвждэг сайхан залгамж холбоотой. Үүнийг ч сургуулийнхаа нэг давуу тал гэж хардаг.
БИ ТУРШЛАГА ХУРИМТЛУУЛЖ ЯВАА ЗАЛУУ БАГШ
Төвөд хэл заадаг байсан нь байх ээ. Төвөд бол ОМИС-ийн брэнд гэлцдэг.
Тийм ээ, Монгол Улсын хэмжээнд төвөд хэлийг мэргэжлийн түвшинд, анагаах ухааны үндсэн эх сурвалжаас нь, хуучны маарамбуудын баримталж ирсэн дэг жаяг, Манба дацангуудын сургалтын арга барилаар зааж сургадаг газар бараг байхгүй. Энэ нь зөвхөн Монголд биш, дэлхийн хэмжээнд ч нэг, хоёрхон байдаг байх шүү. Тэр утгаараа энэ бол хаана ч давтагдашгүй давуу тал мөн. Яахав төвөд хэл гээд ярихаар мушгих хүмүүстэй таардаг л юм. Тэд “лам болох гээд байгаа юм уу” гээд эхэлдэг. Үгүй шүү дээ. Жишээ нь, өрнийн анагаах ухаан суралцаж байгаа хүмүүс латин, англи, орос хэл үздэгтэй адил мэргэжлийн хэл гэсэн үг. Уламжлалт анагаах ухаанд суралцаж байгаа хүн бүр өөрийн мэргэжлийн хэлийг сурч байгаа хэрэг. УАУ-ы сор эрдэмтдийн үнэт бүтээлүүд бүгд төвөд хэл дээр бичигдэж үлдсэн байна. Тэр бүгдийг эх хэл, эх сурвалжаас нь уншиж судлах боломж бүрдэж байна аа л гэсэн үг.
Өөрөөр тайлбарлая. Жишээ нь би төвөд хэл дээрх нэг эх сурвалжийг орчуулъя гэж бодъё. Тухайн эх сурвалжийн утга агуулгыг бүрэн, яг зөвөөр гаргаж чадсан эсэх нь эргэлзээтэй л дээ. Орчуулгын явцад “би үүнийг ингэж ойлгосон” гэсэн өөрийн тайлбар орвол анхны утгаас зөрөх, буруу ойлголт нэмэгдэх эрсдэлтэй. Хоёрт, төвөд хэл дээрх эх сурвалжууд, ялангуяа “Дөрвөн үндэс” зэрэг бүтээлүүдэд өмнөх бүлгийн утга, агуулга нь дараагийн бүлгүүдтэйгээ уялдсан, томьёоллын шинжтэй, маш нарийн бүтэцтэйгээр бичигдсэн байдаг. Тиймээс зөвхөн орчуулга дээр тулгуурлан сургалт явуулна гэвэл утга агуулгыг гажуудуулах, мухардах эрсдэлтэй. Ийм төрлийн бүтээлийг бүрэн ойлгохын тулд төвөд хэлийг сурч, үгийн сонголт, бичлэгийн ялгааг хүртэл нарийн ойлгож байж дундаас нь гүн ухааны утга гаргаж авдаг. Энэ нь төвөд эх сурвалжтай ажилладаг хүмүүсийн маш сайн ойлгодог зүйл. Төвөд хэл сурах эсэх нь хувь хүний сонголт ч энэ хэлээр дамжуулан эх сурвалжаас нь шууд уншиж судлах боломж нээгдэж байгаа нь давуу тал юм. Энэ боломжийг олгож, мэргэжлийн хэлний түвшинд сургаж байгаа Оточ Манрамба сургуулийн хувьд оюутан залууст үнэхээр том дэмжлэг үзүүлж байгаа хэрэг гэж хардаг шүү.
Ажил мэргэжлийнхээ хувьд “өөрийгөө олсон” мэт мэдэрсэн үе тань хэзээ вэ?
Бид ОМИС-ийн 2013 оны төгсөгчид байгаа юм. Дээд сургуулийн анхны зургаан жилийн төгсөгчид л дөө. Үүнээс нэг жилийн өмнө буюу тавдугаар курс төгсдөг хавар сургуулийн захирал Г.Одонцэцэг багш маань дуудаж уулзсан. Товчхондоо сургуульдаа багшлах урилга өгсөн гэж болно. Миний хувьд 3,4-р курстээ л багшаар ажиллана гэж бодож байсан болохоор дуртайяа хүлээн авсан. Ингээд бидний хэдэн хөвгүүд зургадугаар курстээ туслах багшийн ажлаа эхлүүлж байлаа. Хичээлээ хийнэ. Хажуугаар нь багш нараа дагалдана. Тэр хавар сургуулийнхаа шилдэг төгсөгч болж, Тайвань улс руу магистрын сургалтанд үнэгүй суралцах эрхийн эзнээр шалгарсан сайхан боломж тохиосон юм. Ингээд суралцаж ирээд 2015 оны намраас албан ёсоор багшлах гараагаа эхэлж байжээ. Мэдээж залуу багшийн хувьд хүндрэлтэй зүйл гарна. Тухайн үед 2 цагийн лекцийг 2 өдөр сууж бэлдэх жишээний. Мэдлэг боловсролын дутуу байдал үүснэ. Гэхдээ тэрийг хичээл зүтгэлээр л нөхнө. Ингээд 3,4 дэх жилээс өөрийн гараар бичсэн бүрэн конспекттой ч болж, оюутнуудын өмнө тайлбар ном харахгүйгээр хичээл ордог болсон. Тэр үед аятайхан болмоор ч юм шиг санагдаж, илүү сайжрах юм сан гэсэн бодол төрж байлаа. Одоо тэр үеэ бодвол 11,12 жил багшилжээ. Гэхдээ би бол туршлага хуримтлуулж яваа залуу багш. Бидний түвшинд тэр тусмаа боловсролын салбарт ажиллаж байгаа хүнд омог үүсгэж болохгүй. Багш гэх алдарт хүрэх тухай асуудал магадгүй 25-30 жилийн дараа л сая нэг ирдэг болов уу.
Таны шавь нар дотор тэтгэвэртээ гараад суралцаж буй оюутнууд бий. Хүмүүс бодохдоо нас ахихаар сурах өнгөрлөө гэж боддог. Энэ тал дээр юу гэж боддог вэ?
Оточ Манрамба их сургуульд нас насныхан суралцдаг. Ахмад нь 50,60 гарчихсан оюутнууд байна. Нийгмийн харилцаанд ороод, ажил хөдөлмөр эрхлээд өөрийгөө олчихсон хүмүүс ирдэг учраас сурах арга барилаа амархан олдог санагддаг юм. Мэдээж залуусыг бодвол цээжлэх хурд гүйцэхгүй ч агуулгын хүрээнд маш сайн ойлгодог. Хичээн суралцдаг учраас онцчуудын тоонд л явна шүү дээ. Ер нь оюутнууд маань наснаас үл хамааран бие биедээ их нөлөөтэй. Харилцааны олон эерэг нөлөө үзүүлдэг учраас бид ахмадууддаа хайртай.
10 жилийн өмнөх, өнөөдрийн GenZ нарын хооронд ялгаа их үү?
Асар их ялгаатай болсон. 10 жилийн циклээр хэмжигдэхгүй, бүр 2–3 жилийн дотор л өөрчлөлт мэдрэгддэг. Мэдээж бүгд тийм биш гэдгийг эхлээд дурдъя. Ажиглахад сууж сурах дадал сул болсон. Дунд сургуульд 40 минутын хичээлд сууж хэвшсэн хүүхэд 1–1.5 цагийн лекц дээр түүртэхгүй л дээ. Харин сууж сураагүй бол анхаарал төвлөрөл сул, түүнийг дагаад хичээл хүлээж авах чадвар ч буурдаг. Хоёрдугаарт, багшийн өгсөн үүрэг даалгаврыг биелүүлэх, тавьсан шаардлагыг хүлээн авч хэрэгжүүлэх чадвар сулрах хандлагатай болж гэж хардаг. Аргагүй энд нийгмийн орчин нөлөөлж байна. Үнэндээ залууст сатаарах зүйл их болжээ. Гэхдээ манай сургуулийн бас нэг онцлог байна. Нэг, хоёрдугаар курстээ номыг нь сураад ирэхээр “номхон” нь хүртэл дагаад ирдэг. Товчхондоо ном нь хүнийг засдаг. Энэ тухай “Дөрвөн үндэс”-т тодорхой заадаг. Яваандаа анги ахих тусам өөрчлөгдөж, бүүр сургуульдаа илүү хайртай болдог.
ТӨГСӨГЧДИЙН 30-40 ХУВЬ НЬ ТОМ, ЖИЖИГ ХУВИЙН ЭМНЭЛЭГТЭЙ БОЛСОН БАЙНА
Шавь нар нь олон газар ажиллаж байна уу?
Энэ хугацаанд 2019, 2023 онд хоёр ангийн багшаар ажиллаж төгсгөсөн байна. Мөн хичээл орсон шавь нар нэмэгдэнэ. Төгсөгчид маань Монгол Улсын дөрвөн зүг, найман зовхисоос гадна тив, дэлхий рүү хүртэл гарч ажиллаж байна. Өнөөдөр хөдөө орон нутагт ажиллаж байгаа уламжлалт анагаах ухааны эмч нар маань салбарынхаа нэр хүндийг өндөрт өргөж яваа улс. Үүнийг үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамж, үнэлгээнээс ч харж болдог. Уламжлалтын эмч нарын нэг онцлог нь харилцаа, хандлага өөр байдаг. Нөгөөтэйгүүр, хүндээ заавал хүрч үйлчилдэг зарчимтай. Энэ нь зөвхөн эмчилгээ бус, судас барихаас эхлээд өдөр тутмын амьдралын зөвлөгөө хүртэл үргэлжилдэг. Би хичээл дээрээ байнга хэлдэг нэг зүйл бий. Түүхэнд тэмдэглэгдсэн 250 гаруй том, жижиг манба дацангууд болон тэнд ажиллаж байсан оточ маарамбууд тухайн хошуу нутагтаа өрхийн эмнэлгийн үүргийг гүйцэтгэж ирсэн байдаг гэж хэлдэг юм. Тэд тухайн хошууны айл өрх бүрийн эрүүл мэндийг хамгаалах үүрэгтэй байж. Өнөөдрийн хэллэгээр бол “өрхийн эмч” гэсэн ойлголттой дүйцнэ. Хамгийн ойроос нь ажиглаж, танай өвөө, эмээд ямар зовуурь байсан, танд ч мөн адил ажиглагдаж байна, таны хүүхдүүдэд ч илрэх боломжтой гэх мэтээр удмын түвшинд нь зөвлөгөө өгдөг байсан нь үнэхээр гайхамшигтай байгаа биз. Энэ бол уламжлалт анагаах ухааны эмч нарын онцгой мэдлэг, арга барил юм.
Төгсөгчид хувийн эмнэлгээ байгуулан ажиллах нь их юм аа, тийм ээ.
Энэ бас л манай сургуулийн төгсөгчдийн давуу тал гэх юм уу нэг онцлог гэж болно. Төгсөгчдийн 30,40 хувь нь том, жижиг хувийн эмнэлэгтэй болсон байна. Эндээс сургуулийн олгож байгаа мэдлэг, чадварын үр дүн харагддаг гэж боддог. Нэмээд итгэл байна. Өөрийн сурсан мэдлэг чадамжинд итгэх итгэл, номондоо итгэх итгэл дүүрэн байгаа нь мэргэжлээрээ ажиллах дадлыг суулгадаг юм болов уу. Төгсөгчид маань зоригтой байна. Үнэндээ олон жил ажилласан эмчид ч зориг дутах үе гардаг шүү дээ. Гэтэл шантралгүй эмнэлгээ нээгээд мэргэжлээрээ ажиллаж байна гэдэг манай эмч нарын чадамж юм. Үүнийг тэд оюутан байхдаа суралцдаг. Ярианы эхэнд хэлсэн дээ. Дурсамж бүтээх олон дадлагын тухай. Дадлагын явцад тэр чадамжийг олж авдаг.
Өрхийн эмнэлгийн ярианаас үүдээд асууя гэж бодлоо. Монголчууд бидний хувьд эрүүл мэндийн тал дээр ямар алдаа түгээмэл харагддаг вэ?
Монголчуудын дунд олон төрлийн өвчлөл нэмэгдэж байна. Тухайлбал, эрчүүдийн дунд элэг, цөс, ходоод, даралт ихсэх, цус харвалт, зүрхний шигдээс зэрэг өвчлөлүүд элбэг тохиолдож байна. Товчхондоо, муу цусны гэмээс үүдэлтэй дотрын эмгэгүүд давамгайлж байна гэж хэлж болно. Эдгээрт уламжлалт анагаах ухаанд үр дүнтэй олон эмчилгээний хувилбар бий. Энэчлэн хэд хэдэн төрлийн өвчин тэргүүлэх болсон нь бидний монгол ахуй, соёлын амьдралын хэв маягаасаа холдсонтой холбоотой гэж хардаг. Өнөөдөр хооллолт, хувцаслалтын соёл, амьдралын хэв маяг өөрчлөгдчихсөн. Суурин амьдралаар амьдрах болсноор хооллолт маань хүртэл ондоо болчихлоо. Импортоор маш олон төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүнүүд орж ирж байна. Үүнийг тодорхой хэмжээнд шийдэж чадвал эрүүл мэндийн олон асуудал дагаад өөрчлөгдөх боломжтой. Ер нь уламжлалтын эмч нар бол нийгмийн эрүүл мэндийн тал дээр маш том бодлого боловсруулагчид байдаг, өнгөрсөн цаг үеийн туршид. Үүнийг өдөр тутмын амьдрал дахь хэллэг, зан үйлээс ч харж болно. “Хий хуй ихэслээ”, “хуушуураар төөнө”, “шар хөөрлөө” гэлцдэг. Ард түмэн хий,шар, бадганы тухай нарийн мэдэхгүй ч идээ унд явдал мөрөө зохицуулахгүй бол өвчлөл үүсдэгийг ухамсарт нь суулгаад өгчихсөн байж шүү дээ. Өвчин үүсгэдэг шалтгааныг таньж мэдсэн учраас зохицуулаад явдаг байж. Гэтэл өнөөдөр “хий, хуй” гэвэл юун эмээ өвөөгийн юм яриад байна аа гэнэ, зарим нь. Уг нь өмнөх үеийн оточ маарамбууд бидний амьдралын хэв маягт суулгаад өгчихсөн байна. Тэгэхээр нийгмийн эрүүл мэндийн асуудал дээр уламжлалтын эмч нарыг илүү татан оролцуулж, эерэг давуу талыг нь ашиглавал монголчуудын эрүүл мэндийн асуудал дээр тодорхой хэмжээнд ахиж гарна гэж боддог.
Яриа маань өндөрлөж байна. Уламжлалтын ирээдүйг та хэрхэн харж байна вэ?
Сайхан цаг ирж байна. Дэлхийд гарах боломж нээлттэй болчихлоо. Мэдээж тодорхой хэмжээний эрх зүйн зохицуулалт, лиценз, мэргэжлийн стандартуудыг давж байж хэрэгжинэ. Гэхдээ хамгийн чухал нь дэлхий нийт уламжлалт анагаах ухааны үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрсөн явдал юм. Тэгэхээр бид тогоондоо биш дэлхий тийш боловсон хүчнийг экспортолж болно. Үүний тулд УАУ-ы чиглэлээр суралцаж байгаа оюутнууд маань мэдлэг чадвартай, боловсрол өндөр бол өнөөдөр хаана ч ажиллах боломж бүрджээ.
Ярилцсанд баярлалаа.
Хэн юу хэлэв...
Ерөнхий сайд Н.Учрал БНХАУ-ын Далянь хотноо “Зуны Давос” чуулга уулзалтад оролцоно
Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал БНХАУ-ын Засгийн газрын урилгаар Далянь хотноо болох “Зуны Давос” чуулга уулзалтад оролцохоор /2026. 06.22/ мордлоо.
Энэ жилийн “Зуны Давос” чуулга уулзалт нь “Инновацыг өргөн хүрээнд нэвтрүүлэх нь” сэдвийн дор зохион байгуулагдаж, дэлхийн 30 гаруй орны төр, засгийн удирдлага, хувийн хэвшил, инновацын салбарт нэр хүндтэй судалгааны хүрээлэн зэрэг 1500 гаруй төлөөлөгч оролцоно.
Ерөнхий сайд Н.Учрал “Зуны Давос” чуулга уулзалтын нэгдсэн болон салбар хуралдаануудад оролцоно.
БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Чян, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхий сайд Олжас Бектенов, Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Ерөнхий сайд Ким Мин Сог нартай хоёр талын уулзалт хийхээс гадна чуулга уулзалтад оролцож буй олон улсын бизнесийн төлөөлөгчидтэй уулзахаар төлөвлөж байна.
Швейцарын төрийн бус байгууллага болох Дэлхийн эдийн засгийн форумын санаачилгаар “Шинэ манлайлагчдын уулзалт” буюу “Зуны Давос” чуулга уулзалтыг 2007 оноос хойш БНХАУ-ын Далянь болон Тяньжин хотуудад ээлжлэн зохион байгуулж ирсэн.
Дэлхийн эдийн засаг, инновац, дэвшилтэт технологи, тогтвортой хөгжлийн асуудлаарх Азийн бүс нутгийн нэр хүндтэй олон улсын платформ болон хөгжиж байна.
-
Дэлхий нийтээр..2024/09/09
Дэд бүтэц, эрчим хүчний төслүүдээ эрчимжүүлж, буйр нуурыг түшиглэн усан боомт ба...
-
Дэлхий нийтээр..2024/05/14
Соёлын биет өвийн эд зүйлсийг хууль бусаар худалдахыг завдсан хэргийг шүүхэд шил...
-
Дэлхий нийтээр..2021/05/20
Улаанбаатарт өнөөдөр дархлаажуулалтын 55 суурин цэг, явуулын 57 цэг ажиллана
-
Дэлхий нийтээр..2024/05/31
Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын Ерөнхийлөгч А.Г.Лукашенко Монгол Улсад төрийн айлч...