Бидэнтэй нэгдэх

Тод индэр

Э.Лувсанбалдан: Түүх үнэн үлдэх ёстой, чөлөөлөх дайнтай холбоотой судлах зүйл их бий...

Огноо:

,

Сэтгүүлч:

Өнөө жил Чөлөөлөх дайны 75 жилийн ой тохиож буйтай холбогдуулан уншигчдад дуулгах зүйл байна гэлээ. Мөн тэрбээр “Эх орны манаа” сонины эрхлэгчээр 10 гаруй жил ажилласан бидний хувьд Лу эрхлэгч хэмээн эрхэмлэгдэх хүндтэй хүн. Биднийг очиход тэрбээр цэргийн хүний ёсоор хувцасаа өмсөн, тэвхийтэл сууж байв. Өмнөх ширээн дээрээ уйгаржин монгол бичгээр ярих зүйлээ тав хүртэл эрэмбэлэн бичсэн харагдав. Мөн ойролцоох хоёр ч ширээн дээрээ янз бүрийн ном олныг өрж тавьсан нь бичиг цаасны ажлаа эмхэрдсээр байгааг илтгэнэ.

Ахлах дэслэгч Б.АЛТАНЦЭЦЭГ

-Сайн байна уу. Эрхлэгч ээ бие тэнхээ данги уу. Та энэ жил нас сүүдэр хэд зооглож байна вэ?

-Яаж данги байхав дээ, хүүхээ. Энэ жил 96 хүрч байна. 

-Юуны өмнө танд ОХУ-ны Ерөнхийлөгч В.В.Путиний зарлигаар Аугаа эх орны дайны 75 жилийн ойн медалиар шагнагдсанд баяр хүргэе?

-Баярлалаа. ОХУ-ны Ерөнхийлөгч В.В.Путиний зарлигаар аугаа эх орны дайны 75 жилийн ойн медалиар шагнагдсаныг саяхан гардаж авлаа. Түүхт ойн медалийг Элчин сайд өөрийн биеэр гэрт минь хүрэлцэн ирж гардуулсанд баяртай байна. 

-Та уншигч олонд хүргэх зүйл бий гэсэн шүү дээ. Чөлөөлөх дайны талаар ярилцна гэж ойлгосон?

-Тийм ээ. Эхлээд бага хурал, дараагийн хэсэгт санал хураалтын тухай яримаар байна. Дайн эхлэх үү байх уу гэдгийг бага хурал шийдсэн юм шүү дээ. Харин санал хураалтын тухайд анх удаа хүмүүсийн чихэнд хүргэх гэж байна. 

-За тэгвэл бага хурлын талаар ярилцлагаа үргэлжлүүлье?

-Монгол Улсын тусгаар тогтнолд онц чухал ач холбогдолтой Кримийн бага хурал 1945 оны хоёрдугаар сард болсон юм. Монголын хувь заяаг төдийгүй дэлхийн асуудлыг энэ хурал шийдсэн юм шүү дээ. Энэ хуралд Зөвлөлтийн талаас И.В.Сталин, Америкийн талаас Ерөнхийлөгч Рузвельт, Английн талаас Черчилль нар оролцон асуудлыг удирдан шийдвэрлэсэн байдаг. Энэ хурал олон чухал асуудлыг шийдсэн. Мөн маргаантай асуудал ч олон байлаа. Нэгэнт Герман улс бууж өгөх нь тодорхой болсон учраас юуг нь аль улс авах тухай яригдаж эхэлсэн. Энэ тал дээр харилцан маргаан үүссэн гэж болно. Дайнд ЗХУ гол үүрэг гүйцэтгэсэн.

Нийт 27 сая хүнээ алдсан шүү дээ. Англи гурван сая гаруй, Америк 200 мянга гаруй хүнээ алдсан. Мэдээж гол ялалтыг байгуулахад ЗХУ үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс ЗХУ Германыг цэрэггүй бүс болгоно гэж хэлэлцэхэд нөгөө хоёр орон хувь буюу Германы нутгийн хагасыг авна гэцгээсэн. Мөн энэ хурлаар НҮБ-ыг байгуулах тухай хэлэлцэн, аюулгүйн зөвлөлийн гишүүн орнуудад ямар улс багтах, бүтэц нь ямар байх зэрэг асуудлуудыг нарийн хэлэлцсэн байдаг. Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялагч тал болох Холбоотнууд голлон 1945 онд НҮБ-ыг байгуулсан шүү дээ. Харин И.В.Сталины хувьд Монголын тусгаар тогтнолын тал дээр хатуу зогссон байдаг юм. БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилээр нь гэж тогтоосон. Энэ үг цаанаа айхтар агуулгатай байж.

Одоогийн байгаа хил гэдгийн цаана өөр санаа агуулагдаж байлаа. Сталин Рузвельтэд Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэхэд Чан Кайшид нөлөөлөхийг хүсэж  өнөөх нь хүлээн авсан байдаг юм. Монгол Улс дайн зарлахдаа монгол үндэстнийг буюу Өвөрмонголыг чөлөөлж өөртөө нэгтгэнэ гэсэн санааг дэвшүүлэн тавьсан. Үүнийг харин Зөвлөлтийн тал эсэргүүцэж байлаа. Учир нь Өвөрмонголыг өгчихөөр Буриад Монголыг тэд алдахад хүрч Монгол Улс гэх их гүрэн үүснэ гэж болгоомжилж байгаагаа Чан Кашитэй хийсэн ярилцлагандаа дурдсан байна. Сталин Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхгүй байх нь танайд ч, манайд ч аюултай гэж хэлсэн байдаг. Манай улс Өвөрмонголыг өөртөө нэгтэхээр тухайн үед дуу, шүлэг хүртэл гаргаж байлаа шүү дээ. Үүнийг нь бид ч дуулж явлаа. 

...Төрөхөөс ижил зүстэй

Өсөхөөс адил хэлтэй

Өвөрмонголын ардууд угсаа нэгтэй бид нар 

Эрхээ бүрэн эдэлж 

Энэ жаргалангаас хуваалцаасай... 

Мөн Өвөрмонголд тараах гэж ном бэлдсэн байсан юм. Гэтэл фронт командлагч Плиев, “Бид энэ орныг чөлөөлөх үүрэгтэй болохоос ямар засаг тогтоох нь хамаагүй” гэж хорьж хураасан тухай Ж.Лхагвасүрэн жанжин дурдатгалдаа дурдсан нь бий. Энэ нь Сталингийн үүрэг байж таарна биз дээ. Дайнд оролцож явсан хүний хувьд тухайн үеийн  цэргүүдэд хятад жижиг толь бичиг тарааж өгсөн бол тун хэрэгтэй байсан.

Дор хаяж цэргийн тоо, байрлал, зам харгуй, гол ус, гүүр хаагуур байгаа гэх мэт цөөн хэдэн үгтэй хятад, монгол хэлтэй толь бичиг байсан бол ихээхэн нэмэртэй байхсан. Бидэнд Хятадын талаарх ойлголт тэр үед юу ч байгаагүй. Ямар сайндаа л нэг удаа хоёр цэрэг олзлоод иртэл хороо, дивизэд хятад хэлтэй хүн байдаггүй шүү. Тэгээд Плиев командлагчийн штаб руу явуулж билээ. Тэр олзны цэргүүдээс чухал мэдээ сонссон бололтой юм билээ. Тухайн үед манай 28 дугаар хорооны дарга Чойн Дугаржав байлаа. Чухал хэл олзолсон тул “Эх орны дайны одон”-гоор намайг шагнасан гэж би боддог. 

-Та 1945 оны Чөлөөлөх дайнд тагнуулын үүрэг гүйцэтгэж байсан гэсэн шүү дээ. Энэ тухайгаа үргэлжлүүлэн яриач? 

-Хоёр дахь дайсан этгээдийг олзолсон баримт Улсын архивт хадгалагдаж байгаа. Намын гишүүний хавтастай хэргэн дотор байна билээ. Намын бүх гишүүдийн хурлаас фронтод амжилттай үүрэг гүйцэтгэсэн гэж намын цэнхэр гишүүнээр намайг элсүүлсэн. Тус намын хурлын тогтоолд, “Энэ хүн нь орлогчийн хугацаанд 12 удаа шагнагдаж, дайсны 250 гаруй цэргийг илрүүлэн устгасан” гэж бичсэн байдаг. Хүссэн нэг нь энэ баримттай танилцаж болно. 

-Аливаа дайн тулаан гэдэг газар нутгийн болоод хүн зоны эрх чөлөөний төлөөх тэмцэл байсаар ирсэн?

-Газар нутаг гэдэг улс оршин тогтнохын үндэс. Тиймээс ч газар нутгийн төлөө ихээхэн анхаарал тавьсаар ирсэн. Жишээлбэл 1911 онд автономит монгол гэж байгуулагдахад Хятадын талынхан Дарьгангын нутгийг бүхлээр нь, баруун талд Алтайгаас Цагаан Түнх хүртэл газрыг авна гэсэн. Цагаан түнх гэдэг нь одоогийн хилээс 140 км орчим зайтай Үенч сумын нутагт бий. Энэ бүхнийг авна, Шинжаанд нэгтгэнэ гэж маргаан хоёр жил үргэлжилсэн байдаг. Газаргүй улс гэж байдаггүйтэй адил монголчууд эртнээс өөрийн газар нутгийн төлөө тэмцсээр ирсэн. Энэ бүхнээс харахад газар нутаг гэдэг хичнээн чухал болох нь харагдаж байна. 

-Нэг зүйлийг сонирхон асуумаар санагдлаа. Давст уулыг Ю.Цэдэнбал дарга Орост өгчихсөн гэж хэлж ярих хүмүүс бий. Таныг энэ талаар өгүүлэл бичсэнийг мэдэх юм байна?

-Огтын худал зүйл. Учир нь Давст уулын тухай анхны гэрээ хэлэлцээр хийгдэж байхад Ю.Цэдэнбал 16 настай хүүхэд байлаа шүү дээ. Тус уултай холбоотой эх сурвалжийг судалбал 1930-аад оноос эхлэлтэй байдаг. Гэрээ хийсэн улсуудынх нь нэр ус ч тодорхой бий. Ерөнхий сайд байсан П.Гэндэн гуай Лхамжав гэдэг хүнээр толгойлуулж хил тогтоох комисс байгуулан анхны гэрээ хэлэлцээрийг хийж байжээ. Тус гэрээгээр Давст уулыг Тувагийн нутагт оруулчихсан юм шүү дээ. Түүхээ мэдэхгүй байна гэдэг ийм хор уршигтай. 

-Давст уулаар зогсохгүй газар нутагтай холбоотой олон маргаан бий шүү дээ? 

-Эцэстээ үйл явдал яаж дууссан талаар үргэлжлүүлэн ярья. ЗХУ-ын Гадаад явдлын яамны сайдаар Молотов тухайн үед ажиллаж байлаа шүү дээ. Монголын газрыг авах санаатай ирж Ю.Цэдэнбал даргад төв хорооны бичгийг тулган гардуулж өгсөн. Манай Гадаад явдлын яамны сайд Аварзэд гэж хүн энэ уул манай нутаг гэж маргалдтал халчихаж. Ийм жишээ өшөө бий. Халхын голын дайны үеэр Мана уулыг чөлөөл гэж фронт командлагч Жуков, наймдугаар дивизийн дарга Нятайсүрэнд үүрэг өгч гаргасан байдаг. Хорооны дарга Бадарч, комиссар Цэдэн-Иш нар удирдан яваад Дэгээ гол дээр амарч байгаа нэрийн дор удтал саатсан байдаг юм. 

Энд генерал Цэдэн-Иш биш болохыг онцолж хэлэхгүй бас горигүй. Ингээд хоёр хоног хожигдон өдрийн цагаар зорьсон газраа тэд хүрчээ. Энэ үеэр Мана уулан дээрээс Японы талынхан дурандаж, хяналт хийн бүхий л байрлал болоод хүн хүч, зэр зэвсгийн чадлыг нь мэдсэн байна. Ингээд үүрээр гэнэдүүлэн дайрахад манай тал ухарч. Ойрхон байсан хилийн салбар, Зөвлөлтийн роттой ч холбоо бариагүй нь тэдний бас нэг алдаа болсон юм. Их бууныхаа батерей, халуун тогоо зэргээ хаяад ухарсан байдаг юм. Энэ явдлаас үүдэж Мана уул Японы мэдэлд орж хожим Хятадын талд очсон байдаг юм. Одоо Хятадын Маншан уул гэгдэх болсон. Газар нутаг гэдэг ийм ач холбогдолтой. Тиймээс ч газар нутгийн төлөө улс төрийн үйл ажиллагаа явагдсаар ирсэн байх юм. Хоёул газрын тухай асуудлыг товч хөндлөө. Одоо ингээд орхиё. 

-Дайнд яваагүй атлаа газар орон болоод хүний нэрийг андуу ташаа хэлж ярих болсон талаар та ярианы эхэнд хэлсэн. Тухайлбал, яг ямар газар орныг бэ? 

-Янз бүр хэлж, ярьж, бичсэн нь бүр сүүлдээ зуршил болчихсон. Энэ тухайгаа “Ардын цэргийн түүхэн товчоо” гэж хоёр боть номонд дурдсан байдаг юм. Манайхан эхлээд Яндуугийн сүмийг чөлөөлсөн тухай бичсэн бий. Яндуу биш Ёндон гэдэг хүний нэр байгаа юм. Газар нутгийн нэрийг энэ мэт ихээхэн андуу ташаа болгон бужигнуулсан нь бий. Монголын морьт цэрэг Иншаны нурууг давсан гэж бичсэн байгаа. Иншан гэдэг нь тэр биш. Ниншан гэдэг нь бидний давсан газар юм. Иншан гэдэг нь Өмнөговиос урагш чиглэлд бий уул л даа. Энэ мэтээр нэр томъёог зөв олж, танин мэдэж, үлдээх хэрэгтэй. Алшагийн нутагт байгаа Ниншан гэдэг уулыг хаа холын Хянганы нурууны Ниншантай холбож бичиж таарахгүй. Өвөрмонголчууд болоод гадныхан олж уншвал ер ойлгохгүй болов уу. 

Мөн дайны эхэлсэн хугацааг есдүгээр сарын 08-ны шөнө гэж бичдэг. Шөнө эхэлсэн гэдэг нь худлаа. Миний бие тус өдрийн өглөө үүр цайсан хойно хорооныхоо цугларалтад амжилт гаргана гэж үүрэг амлалт авч зогссон хүнийн хувьд гэрчилнэ. Монгол, Зөвлөлтийн цэрэг 08, 09-нд дайнд орчихсон байхад маргааш нь Х.Чойбалсан Японд манай улс дайн зарлалаа гээд ард түмний өмнө албан ёсоор зарласан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч дуугардаггүй. 1936 онд байгуулсан Монгол, Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протколд хоёр оронд дайны аюул учирвал харилцан тусална гэж заасан. Уг заалтыг үндэслэн маргааш нь дайн зарласан гэж учрыг гаргаж ч хэлдэггүй.

Энэ мэтээр ярих зүйл олон бий. Монголын таван морьт дивизийн хүч хуралдуулах байр Байшинтад байсан гэж бичээд байгаа. Гэтэл Байшинт нь хилээс 100 км-ийн дотогш байсан. Хил дээр байсан юм биш. Байшинтад фронт командлагч Плиевийн штаб л хил дээр байсан юм шүү дээ. Мөн ганцхан нисэх дивиз Байшинтад байсан. Байшинт нь Дарьгангын нутагт байсныг та бүхэн мэдэх байх. Монголын бүх морин цэрэг, таван дивиз, холбооны хороо, Зөвлөлтийн гурван бригад, нэг морьт дивиз, мотобуудлагын анги тус дайнд оролцож явсан юм. Сая хэлсэн гол хүчээ манайхан нарийн судалдаггүй. Ганц намайг хэллээ гээд анхаарч үзэх нь юу л бол. Гэхдээ түүх үнэн үлдэх ёстой. Гэтэл манайхан Жанчхүүгийн давааг л хоргоож бичээд байдаг. Хүнд бэрхшээлийг гол хүч үүрсэн.  

-Чөлөөлөх дайнд оролцож явсан танд эргээд дурсахад хамгийн хэцүү цаг үе хэзээ, чухам хаана тохиолдсон бэ? 

-Цахарын элс нь олон км-ийн өргөнтэй. Хоёр, гурван хоног явахаас нааш дийлдэхгүй. Энэ их элсэнд морь хүртэл ядраад явж чадахаа байна. Их буугаа дөрвөн мориор чирүүлээд байхад дийлдэхгүй шахам. Морь хүзүүгээ сунгачихаад, ухархай нь хүртэл хөлсөөр дүүрчихээд зутгээд байдаг, хөөрхий минь. Их буугаа хүний хүчээр дэмнэж байж бид элсээр гаргасан. Гэтэл энэ мэт нарийвчлан судалсан зүйл бас л байдаггүй. Дайны цагт хүн, морьгүй их ядарна. Бие засах зуурт морь унтаж л байдагсан.

Адуу жигтэйхэн нойртой амьтан шүү дээ. Энэ завсарт нэг зүйл санасан дээр хэлье. Дайны бэлтгэл хангахад Маршал Х.Чойбалсанг Зөвлөлтийн тал өндөр хэмжээнд хүлээн авсан байдаг. Тусгаар улсын хэмжээнд хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авсан ч гэж болно. Энэ үеэр Х.Чойбалсан дарга манай цэргүүдэд хүрэлцэх хэмжээний хувцас, зэвсэг өгөөч гэж л дээ. Биднийг хилээс урагш хоёр хоног хэртэй явж байхад Цагааннуурын орчимд учиргүй их бараа, сум, буу бэлдчихсэн байж билээ. Хөлийн ороолтноос эхлээд ногоон өмд, цамц, савхин гутал, дотуур хувцас хүртэл нөөцөлж авсан. Би жижиг гар пульмёттой болсон. Нэг удаадаа 71 удаа шүршиж буудах зориулалттай. Сумны нөөцөөс гадна хэдэн гранат авлаа. Өнөө хэдээ морин дээрээ ачтал хотолзоод дааж ядаад болдоггүй. Тэгэхээр нь сум, гранатаа хагасласан. Ингээд дөрвөн гранат, хоёр ээлжийн сумтай цааш явсан.

-Өөрийн орны хилийн дээсийг давж Хятадын нутагт ороод олон үйл явдал тохиолдсон байх даа?

-Дайн эхлэхэд манай салааны даргаар Дүгэржав гэж хүн томилогдсон юм. Тэр хүн намайг тагнуулын үүрэг гүйцэтгэ гэж эхний өдрөө элсүүлсэн юм. Тагнуулын буюу хэл чимээ цуглуулахаар штабын сургагч, хэдэн цэргийн хамт бэлдэхэд би багтсан нь энэ. Томилохдоо, “Чиний өмнө орос, монгол цэргийн мөр гараагүй нутаг хүлээж байна. Дайсныг хянах, байрлалыг тогтоох, хөдөлгөөнийг тодотгох мөн хичнээн хүн байгааг мэдээл” гэдэг үүрэг хүлээлгэсэн. Мэдээгээ морин холбоочноор ирүүлж бай гэж тушаасан. Сайн мэдэхгүй газар орон дээрээс нь хэл усыг нь мэдэхгүй байна гэдэг тун амаргүй. Зарим өдөр анги байрлалаа сольж шилжин байршна. Өдөртөө Улаанбаатараас Төв аймаг хүрэх орчмын газарт үүрэг гүйцэтгэдэг байлаа. Нэг өдөр морин холбоочин ангиас буцах хэл дуулгав. Гүүрний дэргэд очиход цааш зам зааж өгнө гэлээ. Очлоо.

Нэг Хятад тахианы махаар янзын сайхан шөл хийчихсэн сууж байна. Халуун хоол ид гээд тохиод байх юм. Өөрөө ч идэж байна шүү. Эхлээд болгоомжилж байгаад хамт идлээ дээ. Хамаг биеийн хөлс цутгаад ядаргаа сайхан тайлагдаж билээ. Хятад хүн бүр муу гэдэг нь худлаа. Биднийг очиход тэд жижиг улаан дарцаг даллаад угтдагсан. Түрүүн ярьсан их элсийг гатлахаар Долнуур хот харагдна. Долнуурыг харахаар дотор сэртхийнэ шүү дээ. 1691 онд Монголын ноёд энэ хотод бууж өгөн ёслол хийсэн газар гэж бодохоос сэтгэл эвгүйрхнэ. 1691 оны хэлэлцээрээр халхын гол хүн болох Засагт хан, Түшээт хан, Өндөр гэгээн гуравт хүн бүрт нэг лан цагаан мөнгө, магнаг торго, хувцас, бүс зэрэг зүйлийг шагнаж өгч байсан гэдэг. Хотод арын гэгээний сүм гэж байх. Өндөр гэгээний Халхын ард түмний хөрөнгөөр боссон сүм юм билээ. Хотоос урагш явахаар төстэй хэдэн сүм байх нь Хаагийн дацан гэгдэх. Давхар байшин сав гэгдэх зүйл байхгүй ихээхэн бохир гудамжтай. Эвдэрхий байшингийн гудамжинд нь хүн унтаж л байх. 

-Их Хянганыг давсан талаар мөн ярьдаг шүү дээ?

-Долнуураас цааш элсэн манхан дуусаж Хянганы нуруунд тулж ирдэг. Хянганы нуруу өндөр гэж жигтэйхэн сүрлэг нүцгэн уул. Мөчид дөрвөн хөлтний мөр нь гараагүй оргил, мөгөөрс нимгэн хоолойтны дуу хүрээгүй оргил гэж шүлэгт гардаг даа. Яг л тэр дүрслэл. Өндөр гэж жигтэйхэн газрыг бид давж билээ.Тэр нурууг давна гэдэг бэрх даваа байсан. Тэр өдрүүдэд борооны үе таарсан уу жигтэйхэн их бороо орж билээ. Хувингаар цутгаж байгаа мэт үргэлжилсэн ус асгараад л. Гутлын түрүү усаар дүүрч, морины ачаа улам хүндэрнэ. Морь хөөрхий зүтгэдэгсэн. Харахад ч өрөвдөлтэй. Гэхдээ бид нэг километр яваад морио амраадаг байсан. Дээр үед Альпийн нуруунд байлдаж байхдаа Суворов жанжин, “Ямаа гарсан газар цэрэг гарах ёстой. Цэрэг гарсан газар их буу гарах ёстой” гэж дайрч байсан юм гэнэ билээ. Цул хад руу бид зүтгэхээс өөр аргагүй байв. Хөл алдсан зүйлс тэр дор жижигхэн цэг адил харагддагсан. Борооны үерийн ус тэр дор улаанаар эргэж сүртэй гэж жигтэйхэн. Үнхэ гэж голд манай хорооны нэгдүгээр сумангийн дарга, Халх голын дайнд амжилттай байлдсан Лувсандамбаа хоёр цэргийн хамт амь үйсэн харамсалтай жишээ ч бий. 

Гүн голоор морь самардаж байж гардаг юм билээ. Морь мамардахаар их ус дөрөөнөөс хөл салгах гээд амь дүйнэ. Шөнийн цагаар их амралт гэж хоёр, гурван цаг бид амардаг. Үүр гэгээрэхийн алдад Ч.Дугаржав дарга шинээр үүрэг өгч, хяналт хийхээр гардагсан. Нэг удаа есөн км орчим яваад хяналтын байртай, торон хашаа бүхий цэргийн анги олж харлаа. Байрнаас гараад урагш чиглэлд уулын суваг дагаад гүйж ороод байлаа. Барагцаагаар 100 орчим хүн байгааг тоолов. Энэ тухай ар тийш яаралтай мэдэгдсэн. Удалгүй мэдээ авч дарга ч ирсэн. “Хоёр талаас цус асгарах байлаа, сайн ажиллалаа” гэж үнэлсэн юм. Тэр үед дайсан буудахгүй л бол бүү түрүүлж бууд гэдэг байсан. Энэ явдлын дараа дарга намайг үнэлж билээ. Тагнуул ангийн дарга нарт өгдөг үүргээ бага дарга, байлдагч Лувсанбалданд өгч, амжилттай биелүүлж байгаа гэж ярьсан. Энэ тухайгаа би өмнө нь ярьж байгаагүй. Хилчдийнхээ хэвлэлд анх удаа ярьж байна.

Болгоомжилдог байсан. Харин сүүлд архивын баримт материал олж үзээд зоригтой болсон. Мөн миний бие дивизийн комисст ч орж явлаа. Мөн л архивт миний гарын үсэгтэй баримт нь бий. Миний бие бичиг үсэгтэй байсан нь энэ бүхэнд ихээхэн нөлөөлсөн. Тухайн цагт ихэнх цэргүүд бичиг үсэггүй байлаа шүү дээ. Зөвлөлтийн эрдэмтэн Суворов гэж хүн бичсэн байсан. “Бид эх орны дайны үед холбоотнуудын талаар ярихдаа Монгол Улсыг мартдаг. Гэтэл Монгол Улс Америкаас дутуугүй үүрэг гүйцэтгэсэн юм шүү. Өвлийн тэсгим хүйтэнд монголын нэхий дээлийг өмссөн хүн давгүй сайхан байдаг байсан. Нэхий дээл гэдэг танк, их буунаас дутуугүй байсан юм” гэж дурссан байна билээ. За ингээд санал хураалтын дүнг Хятад хэрхэн хүлээж авсан бэ гэдэг нь том асуудлыг үлдээгээд дайны талаарх ярилцлагыг өндөрлөе. 

-“Эх орны манаа” сонины түүхт 80 жилийн ой энэ онд тохиож буй шүү дээ. Та тус сонинг ахин байгуулагдахад нь өлгийдөж авсан хүн. Анх сонинтой хэрхэн ажил үйлсээ холбосон юм бэ?

-Би Намын төв хороонд ажиллаж байсан юм. Улс төрийн товчооны орлогч гишүүн, төв хорооны үзэл суртлын хэсгийн нарийн бичгийн гишүүн Б.Лхамсүрэн намайг дуудлаа. “Улс төрийн товчооноос “Эх орны манаа” сонинг эрхлэн гаргах боллоо. Энэ сонин гарахын учир нь Хятадууд өглөө оройгүй бидний эсрэг ухуулж байна. Бид намын гишүүдэд жилд нэг удаа захидал бичиж, аман маягаар ажлаа хийх нь үр дүнгүй байна. Тиймээс “Эх орны манаа” сонинг сэргээж ухуулан сурталчилна” гэсэн. Би эхлээд дурамжхан байсан. Эрдэм шинжилгээний ажил сонирхдог, академид ажиллаж судалгаа хийх бодолтой байгаагаа ч хэлсэн. Гэтэл надад архиваар нээлттэй үйлчлүүлэх эрх, ахуй хангамжийг ч ахиулна гэлээ. Гэр бүлээрээ тусгай эмнэлэг мөн аравдугаар дэлгүүрээр үйлчлүүлэхэд анхаарья гэсэн. Тэр дэлгүүрээр хүн бүр үйлчлүүлэхийг хүсдэг байлаа шүү дээ. Гэр бүлтэйгээ ярилцсан манай хүн дэмжиж байна. Ингэж сониндоо би гэдэг хүн машин унаад ирсэн юм. “Эх орны манаа” сонинг завсарлаад гарсан анхны дугаараас нь хариуцан 10 гаруй жил ажилласан. Энэ хугацаанд “Эх орны манаа”-гийн Лу гэж овоглогдох болсон. Олон ч сайхан үйл явдлын гэрч болж, оролцож явжээ. 

-Сонины бодлогыг тухайн үед хэрхэн тодорхойлж байв? 

-Уншигчид “Эх орны манаа” сонинг унших дуртай байсаар ирсэн. Одоо ч энэ хэвээр байгаа болов уу. Тэр үед гадагш нь гаргаж тарааж болохгүй гэсэн заалттай байлаа шүү дээ. Зөвхөн Төв хорооны улс төрийн товчоо, хилчдийн дунд тараагдах журамтай байсан. Хятадын тухай тусгай материалыг орос хэлээр бэлтгэн оруулдаг байлаа. Анги, салбарын амьдрал, командлалын шийдвэр, нам улс төрийн ажил, нам эвлэлийн бага хуралд идэвхтний хурлуудын материалыг манай сонинд нийтэлдэг байсан. Дарга нар ялангуяа ангийн дарга нар “Эх орны манаа” сониноос их айдаг байлаа шүү дээ. Учир нь сонин дээр нэг удаа шүүмжлүүлж нэр гаргахын оронд хичнээн ч хамаагүй тушаалаар шийтгэгдсэн нь дээр гэж үздэг байсан. “Байгууллага даяараа уншаад нэр хүнд унагачихна, сонин хэцүү” гэж Хүүжийгээс эхлээд ярьдаг байлаа шүү дээ. /Инээв.сур/ 

-“Эх орны манаа” сонины түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийг та юу гэж тодорхойлох вэ?

-Хилчдэд энэ сонин ихээхэн шаардлагатай байсан. Тус сонинд цэргүүд шүлэг, захидлаа илгээх дуртай. Бусад газрыг төдийлөн ойшоохгүй. Мөн анги, салбарынхаа амьдрал, ажил үйлсийг сурталчлах, олж унших их сонирхолтой байлаа. Зөвлөлтийн хилчдийн туршлага гэдэг тэдний хувьд их сонирхууштай сэдэв нь байсан. Хятадын болон хойд хөршийн мэдээллийг сонирхдог байсан. “Эх орны манаа” сонин энэ олон жилийн туршид үүргээ гүйцэтгэсээр ирсэн, одоо ч гүйцэтгэж байгаа гэдэгт би итгэлтэй байна.  

-Тус сониноор овоглогдох үе үеийн ахмадуудтайгаа та мэндчилэхгүй юу?

-Анх Халхын голд гарч байсан “Эх орны төлөө” сонин шүү дээ. 1939 оны Халхын голын байлдаан дууссаны дараа энэ сонинг цаашид яах вэ гэдэг асуудал яригдсан. Хилийн цэрэгт шилжүүлэн нэрийг нь өөрчлөн “Эх орны манаа” болгосон. Ингээд энэ сонинд ажиллаж байсан ахмад үе болон одоо ажиллаж байгаа залуу үедээ “Эх орны манаа” сонины 80 жилийн ойн баярын мэндийг дэвшүүлье. Та бүхний ажилд амжилт, амьдралд сайн сайхныг хүсэн ерөөе.  

Нэлээдгүй удаан ярьсан тул эрхлэгч багагүй ядрав бололтой хажуулдав. Эрхлэгчдээ нийт уншигчдынхаа нэрийн өмнөөс урт насалж, удаан жаргахыг хүсэн ерөөе. 

Эх сурвалж: Хил хамгаалах ерөнхий газар

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулийн санал хураалт дуусах хүртэл сайтын сэтгэгдэл бичих талбарыг түр хаасан тул хүлцэл өчье. TODOTGOL.MN сайтын редакц

Тод индэр

Ц.Хатанбаатар: Хүүхдийг гэмт хэрэг, осол, гэмтлээс урьдчилан сэргийлэхэд эцэг эх, асран хамгаалагчдын анхаарал, хараа хяналт чухал

Огноо:

,

Цагдаагийн ерөнхий газрын Гэр бүлийн хүчирхийлэл, хүүхдийн эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн, цагдаагийн дэд хурандаа Ц.Хатанбаатартай ярилцлаа.

-Сургууль, цэцэрлэг амарсан, урин дулаантай холбоотой хүүхэдтэй холбоотой ямар төрлийн дуудлага мэдээлэл илүүтэй бүртгэгдэж байна вэ?

-Сурагчдын зуны амралт болон урин дулааны улиралтай холбогдуулан амралт, зугаалга, аялал жуулчлал идэвхэждэг. Насанд хүрээгүй хүүхдүүд эцэг эхийн хараа хяналтаас хол хөдөө орон нутагт өвөө эмээ, хамаатан садан, ах дүүгийндээ очих, зуслан явах, найз нөхдөөрөө гол ус, ой модруу зугаалах, тоглох гэх мэтээс үүдэн төөрөх, гол,  усанд живэх,  өндрөөс болон морь унах үедээ унаж бэртэх, орчиндоо аюул учруулж болзошгүй ан, амьтны нөлөөнөөс амь нас эрүүл мэндээр хохирох, мотоцикл, мопед, унадаг дугуй, дугуйт тэшүүр, дугуйт тавцан  зэргээр замын хөдөлгөөнд оролцох, зорчих хэсэг дээр тоглох зэргээс зам тээврийн осолд өртөх, эцэг эх нь ажилдаа явсан хойгуур хяналтгүй цахим орчинг удаан хугацаагаар ашигласнаас цахим донтолтод өртөх, цахим гэмт хэргийн хохирогч болох зэрэг гэмт хэрэг, зөрчилд өртөж хохирдог.

Гэмт хэрэг, зөрчлөөс гадна ахуйн осол гэмтэлд жишээлбэл халуун шингэн, халаах хэрэгсэл, гал түймэр, хийн төлөвийн бодис буюу халуун уур, хийнд түлэгдсэн, явганаас, нүхэн жорлон, худаг, шуудуунд унах, барилга байгууламж, бусад өндөр түвшинээс унах, гол, мөрөн, нуур, тогтоол усанд унах, живэх гэх мэт золгүй байдлаар амь нас, эрүүл мэндээр хохирох, бэртэж гэмтэх байдал ихээр бүртгэгддэг.

-Энэ он гарснаас хойш буюу эхний 5 сарын байдлаар гол, нуурын усанд живсэн хэчнээн тохиолдол бүртгэгдсэн бэ ?

-Он гарснаас хойш насанд хүрээгүй хүн гол, нуурын усанд живж амь нас нь хохирсон 7 харамсалтай тохиолдол бүртгэгдсэн. Үүнээс гадна урин дулааны улиралд улс, аймаг, сум, дүүргийн тэмдэглэлт ой, үндэсний их баяр наадам тэмдэглэхтэй холбогдуулан хурдан морь унаач хүүхдүүд, хөдөө амралтаа өнгөрүүлж байгаа болон малчин хүүхдүүдийн асуудал хөндөгддөг. Хүүхдүүд мориноос унах, чирэгдэх гэх мэтээр амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох  тохиолдлууд нэмэгддэг.  Энэ оны эхний 5 сарын байдлаар мориноос унаж нас барсан 8 тохиолдол бүртгэгдсэнээс хурдан морины үсэргээ, сунгааны үеэр 2, бусад байдлаар буюу морь унах, малд явах зэрэг үед 6 тохиолдол бүртгэгдсэн.

-Хүүхэд гэмт хэрэгт холбогдох, өртөж хохирох шалтгаан нөхцөл нь юу байна вэ?

-Хамгийн гол шалтгаан эцэг, эх асран хамгаалагчдаас насанд хүрээгүй хүнд тавих хараа хяналт дутмаг, сул, анзааргагүй байдал мөн тэдний  өөрсдийн үлгэр дуурайлал нөлөөлж байна. Хүүхэд бол эцэг эхийн тусгал. Хүүхдээ би ингэж хүмүүжүүлээгүй хэнийгээ дуурайсан юм гээд хүүхдэд буруу өгөөд байдаг. Гэтэл хүүхэд эмээ, өвөө, эцэг, эх, ах эгч нарын хийж байгаа үйлдэл, хүнтэй харилцаж байгаа байдал, үйл хөдлөл бүрийг тусган авч тэр бүгдийг сурч өсдөг, хүмүүждэг. Гэтэл эцэг эхчүүд хүүхдийн дэргэд архидан согтуурдаг, тамхи татдаг, гэр бүлийн таагүй уур амьсгалаас үүдэн хэрүүл маргаан үүсгэх, зодолдох, гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэх, бие биедээ хүндэтгэлгүй хандах, гэр бүлээрээ замын хөдөлгөөнд оролцож явахдаа замын түгжрэл зэргээс шалтгаалан бусад жолооч нартай маргалдах, явган зорчигч, бусад иргэдтэй хэрүүл марган үүсгэх, хараах, биеийн зохисгүй хэлэмж гаргах, хүүхдээ дагуулаад гарцгүй газраар зам хөндлөн гардаг, нус цэрээ хаях, бие засах гээд зохисгүй үйлдлүүд гаргадаг. Хүүхдийн хувьд эцэг эх, ах эгч нар бол хамгийн мундаг, хамгийн сайн, хамгийн хамгийн эрхэм  хүмүүс нь. Том болоод аав шигээ, ээж шигээ хүн болно л гэж боддог. Гэтэл өсөж байгаа орчинд нь хамгийн эрхэм мундаг хүмүүсийн гаргаж байгаа үйлдэл тэдэнд ингэж болдог юм байна. Аав ээж ингэж л ярьдаг, ингэж л хийдэг юм чинь би бас ийм байх ёстой гэсэн буруу үлгэр дуурайл авч, түүнийг даган дуурайсаар рефлекс, хүмүүжил нь болчихдог. Үүнийг эцэг эхчүүд анзаардаггүй. Хүн бүрийн ар гэр, эцэг, эхчүүд ийм байдалтай биш хэсэг бүлэг цөөнхийг дурдсан юм шүү.  Зөв үлгэр дуурайлалтай, хүүхдээ зөв хүмүүжүүлсэн олон олон гэр бүл, эцэг эхчүүд дийлэнх нь байгаа. Эцэг эхчүүдийн нийтлэг боддог, ярьдаг зүйл миний хүүхэд ямар нэг муу зуршилгүй, хичээл сургууль, дугуйлан секцэндээ тогтмол явж байгаа гэж бодоод анхаарал тавьдаггүй. Болох болохгүй зүйл байгаа эсэх, ямар хүмүүстэй найзалж нөхөрлөж байна, орой үдэш хаагуур явж байна гэдэгт хяналт тавьдаггүй,  найз нөхөд шиг нь ярилцдаггүй. Гэтэл хүүхэд нь хичээл сургуульдаа, дугуйлан секцэндээ явлаа гэж гараад тэндээ очдоггүй, бусдад уруу татагдсан, буруу, муу зуршилтай болсон, бусадтай нийлж гэмт хэрэг, зөрчил үйлддэг болсон байх тохиолдлууд их. Хэрэг зөрчилд хохирч, холбогдсон үед л эцэг эхчүүд анхаарч даанч сүүлийн үед орой үдэш найз дуудлаа, айлд очиж хичээлээ хийнэ гээд гараад байсан юм, хичээлдээ сайн байсан гэнэт хичээлдээ дургүй болоод багш нар нь хичээлээ хийхгүй байна гээд байдаг болчихсон байсан юм, хувцас хунар нь тийм болчихсон байсан, үзэж хараагүй хувцас хунар өмсөөд найзтайгаа сольж өмссөн, манай найз өгсөн гээд байсан юм, гэрээсээ гарах дургүй болоод өрөөгөө түгжээд суучихдаг болсон, халааснаас нь нээрэн ийм тийм зүйл гараад байдаг болчихсон байсан юмаа тэр үед л ингээд яваад байсан байна, тэр үед нь асуухгүй яаваа гэх зэргээр гэмшдэг.

Өсвөр насны хүүхдүүд шилжилтийн насандаа ааш зан нь хувирдаг, өөрийгөө бусдаас тусгаарлах, өөрөө бие даан шийдвэр гаргах, өөрийгөө илэрхийлэх гэх мэт хандлага гаргаж эхэлдэг. Яг энэ үед нь эцэг эхчүүд найз шиг нь байж ярилцах, юу болж байгаа юу болохгүй байна түүний шийдлийг олоход нь туслах, өөрийнх нь гаргах гэж байгаа шийдвэрийг сонсож өөрийн туршлагаар зөвлөгөө өгөх мэтээр зөв тийш нь чиглүүлэлгүй загнах, хүсэл зоригийг нь мохоох, үл ойлголцол үүсгэх зэргээс болоод хүүхэд намайг ойлгодоггүй, цагддаг, яагаад заавал би гэх мэтээр өөрийгөө хамгаалах, тулгамдаж байгаа асуудлаа нуух, түүнээс болоод буруу шийдвэр гаргах, яг энэ үед өөрт нь сайн хандсан юм уу өөрийг нь дураар нь байлгаж хүсэл сонирхлыг нь дэмжиж байгаа мэт үйлдэл үзүүлсэн буруу үлгэр дуурайлалтай нэгнийг дагаж буруу замаар орох эхлэлийг нь тавьж өгнө гэсэн үг.

Болзошгүй гэмт хэрэг зөрчилд өртөж хохирох, холбогдохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хүүхэдтэйгээ найзууд шиг нь нууж хаалгүй ярилцдаг, өдөрт болсон асуудлынх нь талаар асуудаг, болж бүтэхгүй байгаа зүйл байгаа эсэхийг нь асуудаг, зөвлөдөг байх, хүүхдийн сэтгэл санаа, үйл хөдлөл, хэвийн байдал өөрчлөгдөж байгаа зэргийг анзаарч, тодруулдаг, мэдээлэлтэй байх, хараа хяналтаа сулруулахгүй байх нь маш чухал.

-Зуны улиралд хүүхдийн эсрэг гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ямар арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж ажиллаж байна вэ?

-Цагдаагийн байгууллагаас хүүхэд хамгаалах чиглэлээр насанд хүрээгүй хүүхдийг гэмт хэрэг зөрчилд өртөж хохирох, холбогдохоос урьдчилан сэргийлэх, сургуулийн орчинд үйлдэгдэх гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох зорилгоор хүүхдийн асуудал хариуцсан мэргэжилтнүүд сургуулийн нийгмийн ажилтан, эцэг эх, асран хамгаалагч, багш ажилчидтай хамтран гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг нутаг дэвсгэрийн онцлогт тохируулан тогтмол зохион байгуулж ажилладаг. 

Эцэг эх, асран хамгаалагч, багш ажилчдыг чадавхжуулах, эрх зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран сургалт зохион байгуулах, байгууллагын цахим хуудсанд хүүхэд хамгааллын чиглэлээр сургалтын материал боловсруулан байршуулах, гарын авлага бэлтгэн тараах, аймаг, дүүргийн “Хүүхэд хамгааллын хамтарсан баг”-ийн зөвлөгөөнд “Хүүхэд хамгааллын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар танилцуулж, цаашид анхаарах асуудлуудаар мэдээлэл хийж цаашид хэрэгжүүлэх ажил арга хэмжээний санал, солилцох, бусад мэргэжлийн байгууллагатай хамтран сургуулийн орчин, гудамж талбайн аюулгүй байдлыг хангах, хүүхдэд эрсдэл учруулж болзошгүй нөхцөл байдлыг бууруулах чиглэлээр үзлэг шалгалт хийх зэрэг ажлуудыг тасралтгүй зохион байгуулж байна.

Сурагчдын насны онцлогт тохируулан бага дунд ахлах ангийн сурагчдад болзошгүй гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тодорхой сэдвүүдээр сургалт зохион байгуулах, сургуулийн орчинд үйлдэгддэг гэмт хэрэг зөрчлийн талаар  сурагчдаас санал хүсэлт мэдээлэл авах хайрцаг байршуулах, хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаа, хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл үйлдэгдсэн тохиолдолд хандах утасны дугаар бүхий мэдээлэл байршуулах, хүүхдийг зам тээврийн осолд өртөхөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор сургуулийн орчинд эцэг эхчүүдтэй хамтран School police ажиллуулах, хүүхдийг явган хүний гарцаар гарах зөв дадал эзэмшүүлэх сургалтыг зэргийг зохион байгуулсан.

Сурагчдын зуны амралт эхэлж байгаатай холбогдуулан Цагдаагийн ерөнхий газар, Гэр бүл хүүхэд залуучуудын хөгжлийн газар, Онцгой байдлын ерөнхий газар, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв зэрэг 5 байгууллагын даргын хамтарсан тушаал гарч “Нэгдүгээрт хүүхэд” нөлөөллийн аяныг энэ сарын 09-ны өдрөөс эхлэн зохион байгуулж байна.  Арга хэмжээний хүрээнд эрсдэлт нөхцөл байдалд байгаа хүүхдийг илрүүлэх, хүүхдийг болзошгүй гэмт хэрэг зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх,  эцэг эхчүүд, хүүхэд хамгааллын чиглэлээр ажиллах үүрэг бүхий төрийн болон төрийн бус байгууллагын ажилчдыг чадавхжуулах, ажлыг нь эрчимжүүлэх, урин дулааны улирал эхэлж аялал зугаалга эхэлдэгтэй холбогдуулан гол, мөрөн, нуурын усанд живэх, үер усны аюулаас урьдчилан сэргийлэх, эргүүл шалгалт хийх,  хэвлэл мэдээллийн байгууллагаар  дамжуулан иргэдэд сэрэмжлүүлэг, мэдээлэл хүргэх гэх зэрэг  24 төрлийн томоохон ажил арга хэмжээг үе шаттайгаар зохион байгуулахаар төлөвлөн арга хэмжээг эхлүүлээд байна.

-Манай улсад бага насны хүүхдийн цахим хэрэглээ их. Ялангуяа зуны улиралд энэ хэрэглээ их хэмжээгээр нэмэгддэг. Тэгвэл эцэг эхчүүд хүүхдийнхээ цахим хэрэглээнд хэрхэн хяналт тавьж гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх вэ?

-Эцэг эхчүүд бага насны хүүхдийг саатуулах гээд гар утсан дээр хүүхэлдэйн кино, дуу, клип зэргийг тавьж өгөөд суулгачихдаг. Энэ нь хүүхэд гар утсанд донтох, дэлгэцийн хамааралтай болох, хараа муудах, гар утасны долгионоос хамаарч бусад эрүүл мэндийн шалтгаан үүсч эхэлдэг. Тогтмол гар утас үзэх, гар утас үзэхийг хориглох, өгөхгүй бол уурлах, уйлах зэрэг үйлдэл үзүүлэх үед нь буцаагаад өгчихдөг. Энэ нь хүүхдийг цахим хэрэглээнд донтох эхлэлийг багаас нь эцэг эхчүүд өөрcдөө бий болгож байна гэсэн үг.

Зуны амралт эхэлж хүүхдүүд ихэнх цагийг гэртээ өнгөрүүлдэг. Эцэг, эхчүүд хүүхдүүдийг аюулгүй, гэртээ байгаа гэсэн байдлаар анхааралгүй орхигдуулдаг. Гэртээ байгаа хүүхдүүд цахим орчинд удаан хугацаагаар холбогддогоос цахим донтолтод өртөх, цахим гэмт хэргийн хохирогч болох тохиолдлууд ихэсдэг.

Эцэг эхчүүд цахим хаяг нээж өгөхдөө тодорхой хэмжээний хязгаарлалттай тохиргоо хийх, хяналт тавих, цахим орчинд ямар сайт, вейбээр зочилж байгаа, ямар хүмүүстэй найз нөхдийн холбоо тогтоож байгаа зэрэгт маш сайн анхаарч хяналт тавих хэрэгтэй, хүүхдүүддээ ухаалаг цахим хэрэглээ, цахим орчинд мөрдөх аюулгүй байдлын дүрэм, хуурамч мэдээлэл гэдгийг таних, цахим орчин дахь танихгүй хүний аюул, өөрийг нь танихгүй хүнээс айлган сүрдүүлсэн, зураг мэдээллээ өгөх, уулзахыг шаардсан  тохиолдолд эцэг эхдээ мэдэгдэж асуудлыг шийдвэрлэж байх зэргийн талаар хүүхдүүддээ зөвөөр ойлгуулж ярилцдаг, мэдээлэл солилцдог, хяналт тавьдаг байх.

Цагдаагийн байгууллагаас эцэг эхчүүд, хүүхдүүдэд зориулсан цахим гэмт хэргээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаарх сэрэмжлүүлэг, мэдээлэл, гарын авлага зэргийг тогтмол гаргаж цахим хуудсуудад байршуулдаг. Эцэг эхчүүд цагдаагийн байгууллагын пэйж хуудсуудаас хүлээн авч танилцан хэрэгжүүлж ажиллах боломжтой.

Кids, IWF зэрэг монгол мэдээллийн портал сайт байдаг. Та хүүхдүүдийг садар самуунд уруу татсан, хүүхдийн бэлгийн хүчирхийллийн зураг, видео бичлэг зэрэг хаягийг дээрх сайтад орж мэдээлснээр дээрх хаягийг устгах хаах  боломжтой. Таны өгсөн мэдээлэл бага насны хүүхдүүдийг цаашид хүчирхийлэлд өртөхөөс урьдчилан сэргийлж байгаа маш том ажил юм. Мэдээлэл өгөхөд хурдан, хялбар бөгөөд таныг бүрэн нууцална. Харин та өөрийн өгсөн мэдээллийн дагуу ямар арга хэмжээ авсныг мэдэхийг хүсвэл таны э-шуудангийн хаягийг авч тантай хариу холбоо барьдаг.

-Эцэг, эхчүүд насанд хүрээгүй хүнийг гэмт хэрэг, зөрчил, ахуйн осол гэмтэлд өртөхөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх хэрэгтэй вэ?

-Хүүхдийг болзошгүй гэмт хэрэг, зөрчил, осол, гэмтлээс урьдчилан сэргийлэхэд хамгийн чухал зүйл бол эцэг эх, асран хамгаалагчдын  анхаарал, тэдэнд тавих хараа хяналт юм.  Эцэг эхчүүд  хүүхдэд тавих хараа хяналтаа сайжруулах, өөрийн хийж байгаа үйлдэл, гаргаж байгаа шийдвэр бүрээ би энэ шийдвэрийг  гаргасан, энэ зүйлийг хийсэн тохиолдолд хүүхдийн эрх хөндөгдөх үү, хүүхдэд хор хохирол учрах уу, хүүхэд санамсар болгоомжгүй байдлаар осол гэмтэлд өртчих вий гэсэн байдлаар хандаж, болгоомжилж шийдвэр бүрээ эргэн харж гарч болзошгүй эрсдэлийг тооцон хариу арга хэмжээ авч байж шийдвэрээ гаргадаг байх хэрэгтэй.  Ингэснээр та гарч болзошгүй аюул ослоос урьдчилан сэргийлж насанд хүрээгүй хүмүүст учирч болох эрсдэлийг таслан зогсоож чадна.

Хүүхдүүдтэйгээ тогтмол харилцан ярилцаж байх, өөрийн гаргасан буруу үйлдлийн хор уршгийн талаар ойлгуулж, нөлөөлөх, амралт зугаалга, хөдөө орон нутагт аялахдаа гол, мөрөн нуурын орчимд бага насны хүүхдийг хараа хяналтгүй, харгалзах хүнгүй орхихгүй байх, мал амьтантай харьцуулахдаа аюулгүй байдлыг нь хангах, хурдаа тохируулж, хамгаалах бүс бүслүүлж, зориулалтын суудалд суулган замын хөдөлгөөнд дүрмийн дагуу оролцох, сүүлийн өдрүүдэд түр зуурын ус ихтэй бороо орж байгаатай холбогдуулан томоохон голуудын усны түвшин ихсэж байгаад тул голын эрэг, тохой орчимд буусан айл өрхүүд, аялал зугаалгаар явж байгаа иргэдэд гармаар гарах, гол ус, үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлэхийг анхааруулж байна.

Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Д.Батсүх: Наадмын жуулчдад зориулсан билетийг өөр хүн авах, дамлахаас сэргийлж холбогдох материалыг шаардаж байгаа

Огноо:

,

Нийслэлийн Аялал жуулчлалын газрын дарга Д.Батсүхтэй Үндэсний их баяр наадмаар жуулчдад олгох билет болон энэ жил зохион байгуулах арга хэмжээний талаар  ярилцлаа.

-Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласан Үндэсний их баяр наадам энэ жил өргөн дэлгэр болох нь гарцаагүй. Наадам бол жуулчдын хамгийн их сонирхдог арга хэмжээ. Энэ жилийн хувьд наадмын билетийг жуулчдад хэрхэн, яаж борлуулах вэ?

-Бид наадмын билетийн урьдчилсан захиалгыг аялал жуулчлалын компаниудаасаа авч байна. Жил бүр ижил аргачлалаар баяр наадмын жуулчдад зориулсан билетийг хуваарилдаг. Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн суудлын тоо 12 мянга орчим байдаг. Үүний 20 хувьтай тэнцэх хэмжээний буюу 2500-2800 билетийг жил бүр жуулчдад зориулан борлуулдаг. Хүсэлтийг цахимаар буюу info@tourism.ub.gov.mn е-мэйл хаягаар, мөн цаасан хэлбэрээр хүлээн авч байгаа. Мэйл хаягаар хүсэлт илгээх нь биеэр өгсөнтэй адилхан гэдгийг иргэд, аж ахуйн нэгжүүд маань ойлгох хэрэгтэй. Заавал өөрийн биеэр ирэх шаардлагагүй. Зургадугаар сарын 29-н хүртэл урьдчилсан захиалгыг авна. Манай байгууллагад өмнө нь жилд 10-12 мянган билет худалдан авах хүсэлт ирж байсан. Энэ бол борлуулах боломжтой билетээс даруй тав дахин их тоо юм. Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн суудлын тоо хязгаартай учраас хүсэлт гаргасан хүн бүрд билет олгох боломж байдаггүй. Бид Аялал жуулчлалын холбоотой хамтарсан Ажлын хэсэг гаргаж, компаниудын хүсэлтийг харгалзан үзэж, үйл ажиллагаатай нь уялдуулж, билетийг хуваарилдаг. Ажлын хэсэг хүртээмжтэй, хүсэлт ирүүлсэн хүн бүрд аль болох билет олгохыг хичээдэг. Хүсэлт ирүүлсэн хувь хүн, компани гаднын жуулчин авчирч байна уу гэдгийг хамгийн гол шалгуур үзүүлэлт болгодог. Тиймээс хүсэлтийн хамт албан бичиг, онгоцны билетийн хугацаа, захиалга, зочид буудлын талаарх мэдээллийг авч байгаа. Энэ нь хүсэлт бодит эсэхийг шалгах, гаднын жуулчдад билетийг хүртээмжтэй байдлаар хуваарилах зорилготой.

Ер нь компаниуд болон хувь хүмүүстэй холбогдон ирж байгаа жуулчдад билет олгодог. Учир нь билетийн тоо цөөн, үзэх сонирхолтой хүний тоо их. Үүнтэй холбоотойгоор урьдчилж захиалга өгч, баталгаажуулсан жуулчдад л билетийг олгохоос өөр аргагүй. Энэ бол зөвхөн энэ жил хийж байгаа ажил биш. Сүүлийн 7-8 жил энэ аргачлалаар хуваарилалтаа хийж ирсэн.

-Тэгэхээр жуулчин бус, тухайн жуулчныг урьж авчирч байгаа иргэн, компани танайх руу албан бичиг явуулах нь байна, тийм үү?

-Тийм ээ, урьж байгаа иргэн, байгууллага л хүсэлт ирүүлнэ гэсэн үг. Энэ нь билетийн тоог гаргах, захиалгыг баталгаажуулахад баримт болох юм.

-Билетийн үнэ хэд гэж байгаа вэ?

-Наадмын төв комиссоос тогтоож өгсөн үнэ бол 25 ам.доллар дээр нэмэх нь 25 мянган төгрөг. Энэ бол сүүлийн жилүүдэд баримталж ирсэн үнэ. Тавцан засаж, нэмэлтээр цагаан сандал тавьж, суудлын тоог нэмдэг. Энэ билет өмнө нь 20 мянган төгрөг байсан, тэр хэвээрээ байгаа.

-Билет авах хүсэлт тав дахин олон ирдэг гэлээ. Тэгэхээр жуулчдад ямар шалгуураар билетийг олгох вэ?

-Хүсэлтийг харгалзан үзэж, бүгдэд хүртээмжтэй байх үүднээс хувьчилж олгодог. Өнгөрсөн жилүүдэд олон тоогоор захиалга өгч байгаа компаниудад билет олгохдоо тогтмол үйл ажиллагаа явуулсан эсэх, ажилчдын нийгмийн даатгал төлсөн байдал, татварын тайлан зэргийг харгалзаж үздэг байсан. Харин сүүлийн хоёр жил цар тахалтай байсан учраас эдгээрийг харгалзах боломжгүй болсон. Иймээс энэ жил БОАЖ-ын сайдын өгсөн чиглэлийн дагуу онгоцны билет болон зочид буудлын захиалгыг харгалзаж байгаа. Энэ нь жуулчдад л билетийг хүргэх зорилготой юм. Жуулчдын нэр барьж, билет авч, түүнийгээ цааш нь дамлан борлуулах эрсдэлээс сэргийлж байгаа хэрэг. Үүнийг салбарынхан маань бүрэн ойлгож байгаа.

-Одоогийн байдлаар хэчнээн хүсэлт ирээд байна вэ?

-Дөрөвдүгээр сараас эхлэн хүсэлт ирсэн. Зургаадугаар сарын 29-н хүртэл хүсэлтийг авна. Үүнээс хойш Ажлын хэсэг хуваарилалт хийнэ.

-Нийслэлийн Аялал жуулчлалын газар “Дээлтэй Монгол” наадмыг жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг. Энэ жилийн хувьд тус наадмыг ямар онцлогтой зохион байгуулах вэ?

-“Дээлтэй Монгол” наадам бол үндэсний соёлоороо бахархах бахархлын өдөр. Засгийн газрын тогтоолоор долдугаар сарын 9-нийг Үндэсний хувцасны өдөр болгон зарласантай холбоотойгоор тус өдөр “Дээлтэй Монгол” наадмыг жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулна. Энэ жилийн хувьд наадмын цар хүрээ өргөн болохоор байгаа. Өмнө нь Нийслэлийн Аялал жуулчлалын газар дангаараа зохион байгуулдаг байсан бол энэ жил Соёлын яам, мэргэжлийн урлагийн байгууллагын дэмжлэгтэйгээр илүү өргөн дэлгэр зохион байгуулна. Мөн орон нутгаас хүмүүс оролцохоор эхнээсээ хүсэлтээ ирүүлээд байна. Өмнө нь долдугаар сарын 10-нд зохион байгуулдаг байсан нь Төрийн хүндэтгэлийн тоглолттой давхацдаг учраас уран бүтээлчдийн оролцоо бага байсан. Энэ жилийн хувьд долдугаар сарын 9-н болгосноор өргөн хүрээнд болохоор байгаа. Есөн дүүргийн иргэдийн парад алхана. Түүнчлэн шилдэг дүүрэг, сайхан хувцастай хос, шилдэг дизайнер гэх мэт олон номинациар шилдгийг шалгаруулна.

-Нийслэлийн Аялал жуулчлалын газраас энэ жил жуулчид төдийгүй Улаанбаатар хотынхоо иргэдэд зориулсан ямар арга хэмжээ зохион байгуулахаар төлөвлөж байна вэ?

-Наймдугаар сарын 6, 7-нд “Хүрээ цам-Даншиг наадам” шашин соёлын наадмыг зохион байгуулна. Энэ нь Үндэсний их баяр наадмын дараа орох аялал жуулчлалын томоохон арга хэмжээ. Үүний дараа “UB food” олон улсын хоолны фестивалийг зохион байгуулна. Мөн олон улсын явган аяллын фестивалийг зохион байгуулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Энэ хүрээнд Япон, Солонгосоос алхагч жуулчид ирж, гурван улсын хамтарсан фестивалийг Тэрэлжид зохион байгуулахаар төлөвлөсөн. Түүнчлэн Япон, Солонгос Улсын соёлын наадам, “Хийморь” олон улсын морьт харвааны дэлхийн аваргын тэмцээн, Шонхрын баяр, “Уухай” шагайн харвааны наадам гэх мэтчилэн олон арга хэмжээ зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Эдгээр арга хэмжээний зорилго нь жуулчдыг татах, тэдний оролцоог нэмэгдүүлэх, үзэж харах зүйлийг нэмэгдүүлэх юм. Мөн салбарын үйл ажиллагаа, тэмцээн уралдаан, өв соёл тээсэн иргэд, тамирчдаа дэмжих зорилготой.

-Одоогийн байдлаар хэчнээн жуулчин Улаанбаатар хотод ирээд байна вэ. Цаашид хэчнээн жуулчин ирэх төлөвтэй байна вэ?

-Өнгөрсөн хоёрдугаар сард хил нээснийг зарласнаас хойш улсын хэмжээнд тавдугаар таван сарын байдлаар 40 мянга гаруй жуулчин ирсэн. Энэ жил олон жуулчин ирэх төлөвтэй байна. Олон улсын нислэгийн тоо нэмэгдэхээр байна. Ялангуяа Монгол-Солонгосын хооронд олон улсын нислэг өссөн. Япон,  Герман, Турк рүү нислэгийн давтамжийн тоо нэмэгдэж байгаа. БНСУ-ын жуулчид зургадугаар сарын 1-нээс Монголд визгүй зорчих болсон. Энэ нь жуулчдыг татаж байгаа. Мөн манай салбарынхан Япон, БНСУ-д сурталчилгааны ажлууд, компаниуд хоорондын гэрээ, хэлцлүүдийг өндөр түвшинд хийсэн нь үр өгөөжөө өгнө. Түүнчлэн Засгийн газраас 2023-2024 оныг Монголд зочлох жил болгон зарлаж байгаа. Цаашид гадаад сурталчилгаа, маркетингаар жуулчдыг татах, Монголын аялал жуулчлалыг хүмүүст хүргэх талаар багагүй ажлуудыг төлөвлөж, эхнээсээ ажил хэрэг болоод явж байна.

Нийслэлийн Сургалт, судалгаа, олон нийттэй харилцах газар

Дэлгэрэнгүй унших

Тод индэр

Чөлөөт бүсийн хөрөнгө оруулагчдын зөвлөлийг шинэчлэн байгуулна

Огноо:

,

Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2022 оны зургаадугаар сарын 22-нд болж, дараах асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэлээ. Чөлөөт бүсийг хөгжүүлэх концепцийн талаар Эдийн засаг, хөгжлийн сайдын үүрэг хариуцагч Б.Жавхлан танилцууллаа. Үүнтэй холбогдуулан Ерөнхий сайд үүрэг даалгавар өглөө.

“Алтанбулаг” чөлөөт бүсийн цахилгаан, эрчим хүчний хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, өргөтгөх арга хэмжээ авах, санхүүжилтийг шийдвэрлэх талаар санал боловсруулж танилцуулахыг холбогдох сайд нарт үүрэг болголоо.

Монгол, БНХАУ-ын Замын-Үүд-Эрээний эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс байгуулах хэлэлцээрт заасны дагуу Замын-Үүд чөлөөт бүсийн хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг айлын талын Эрээний хөгжлийн төлөвлөлттэй уялдуулан төлөвлөхийг Барилга, хот байгуулалтын сайдад даалгав. Мөн чөлөөт бүсийн хууль эрх зүйн орчныг сайжруулах асуудлыг судалж, танилцуулахыг Эдийн засаг, хөгжлийн сайдын үүрэг хариуцагч Б.Жавхлан, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Х.Нямбаатар нарт даалгалаа.

Мөн чөлөөт бүсийн хөрөнгө оруулагчдын зөвлөлийг шинэчлэн байгуулахаар болов.

Монгол Улсад Чөлөөт бүс байгуулах, түүнийг хэрэгжүүлэх үзэл баримтлал батлагдан 20 гаруй жил болсон, хууль эрх зүйн орчин бүрдсэн ч чөлөөт бүсийн хөгжил удаашралтай, тодорхой ахиц гарахгүй байгаа шалтгааныг тодруулах, Чөлөөт бүсийн онол аргазүйг судалж, эрдэмтэн судлаачдын зөвлөмж, судалгаа, шинжилгээ болон чөлөөт бүсийн хөрөнгө оруулагч, бизнес эрхлэгчдэд тулгамдаж буй бодит асуудал, бодит нөхцөлд байдалд тулгуурлан хөгжлийг хязгаарлагч хүчин зүйлийг илрүүлэн цаашид чөлөөт бүсийг хөгжүүлэх концепцыг тодорхойлох шаардлагатай болжээ.

Чөлөөт бүсийн хөгжлийн концепц тодорхойлох ажлын хүрээнд өнгөрсөн сард чөлөөт бүс дэх хөрөнгө оруулагч, биенес эрхлэгчдийн “Чөлөөт бүсийн хөгжлийн бодлого” хэлэлцүүлгээс хууль эрх зүй, удирдлага, бүтэц зохион байгуулалт, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт, шинэ төсөл хэрэгжүүлэх, ерөнхий асуудал гэсэн таван багц санал, зөвлөмж гаргажээ.

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Тод индэр6 цаг 2 минут

Ц.Хатанбаатар: Хүүхдийг гэмт хэрэг, осол, гэмтлээс урьдчилан сэргийл...

Тод мэдээ6 цаг 5 минут

Тариалангийн үйлдвэрлэлийн нэгдсэн системд бүртгэх сургагч багш бэлт...

Тод мэдээ6 цаг 8 минут

Технологийн компаниуд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ танилцууллаа

Тод мэдээ6 цаг 11 минут

1.8 км урттай үерийн хамгаалалтын барилга, байгууламжийн ажил эхэллэ...

Тод мэдээ6 цаг 14 минут

Монгол орны тахийн тоо толгой 1000 давлаа

Тод мэдээ6 цаг 18 минут

ТЦА: Хэт ядарсан үедээ жолоо барихаас татгалзаарай

Өнөөдөр6 цаг 21 минут

Үерийн аюулаас сэрэмжтэй байхыг онцгойлон анхааруулж байна

Тод мэдээ6 цаг 23 минут

Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах комиссын даргад салбар хор...

Өнөөдөр6 цаг 26 минут

Улаанбаатарт өдөртөө 28 хэм дулаан

Өнөөдөр6 цаг 35 минут

Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулахад тохиромжгүй

Тод мэдээ2022/06/24

Виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн анхааралд

Тод мэдээ2022/06/24

Нийслэлийн албан тушаалтнуудын автомашиныг хурааж эхэллээ

Санал болгох